چهارشنبه، اسفند ۲۳، ۱۳۸۵


دکتر رازق رویین
سخنی
ازداشته ها و ناداشته های ما
سخن آغازین

طبیعت زیبا ، کوهستانهای بلند و برفگیر و آب وهوای بهشت گونۀ کشور شاید یکی از عوامل مهمی بوده باشد در پیدایی آنهمه سرمایه های خرد پرورانه و آفرینشهای ادبی – هنری ما که از دورانهای دور اسطوره یی و تاریخی تا اکنون در این مرز وبوم فراهم گشته و به ما رسیده است . البته عامل طبیعی را نمی توان به عنوان یگانه عامل رشد اجتماعی- فرهنگی انسان به شمار آورد . به ویژه که برخی از دانشوران سده های پسین بر عامل اجتماعی-اقتصادی تاکید بیشتر دارند . این موضوع را در آغاز این نوشته برای آن می آورم که دریکی ازکهنترین بخشهای اوستا - در گهنامۀ شعر ما یعنی « یشتها » جای برینی از این گوشۀ جهان آن روزگار به زبان شعرچنین وصف گشته است : در مهر یشت می خوانیم :
« بارگاه مهر ( جایی که نه شب است نه ظلمت ، نه باد گرم در آن می وزد نه باد سرد ،. نه بیماری دران راه دارد نه مرگ ویا هر آلایش وناپاکی اهریمنی دیگر ) برفراز این کوه قرار دارد و مهر این ایزد فروغ و روشنی ، نخستین ایزدی است که پیش از بر آمدن خورشید از برکوه به سراسر زمین های آریایی می تابد . » (1-الف) چنانکه در این شعردیده می شود این همان سرزمین خورشید اوستاست که پسانها به لفظ پهلوی و فارسی دری ، خراسانش خوانده اند هرگاه این خورشید هر بامداد از پس کوه هرابرزتی ، ( البرز) با آن شکوه جاودانه ، بینندگان بومی اش را به شگفتی وا نمی داشت ، چنین شعری زیبا در خیال آنان و ایزدی برای دیدار کننده گانش ، آفریده نمی شد . هرگاه رودخانه های سرکش وپر هیبت و هستی آفرینی چون آمو وکوکچه و هیرمند که نظیر شان در دیگر مناطق آریانا وایجه ، وجود نداشت ، نبود ، ایزد اردویسوراناهید ، یعنی پاسدارنده و ستایشگر آبهای زلال ، زاده نمی گشت . در حقیقت 21یشتی که در اوستا از آنها یاد شده همه ایزدانی هستند که به پاسداری طبیعت زیبا و کوهستانی ما ، دریاههای بزرگ و سرمست و آسمان بلند و لازوردینه ، خورشید و ستاره گان و فصلهای زیبای چهارگانه آن ، کمر خدمت بسته اند . جالب است بدانیم واژۀ( ننه ) که هنوز بر زبان مردم ما جاریست و آنرا دربارۀ مادر به کار می بریم در نزد بلخیان و مردم سغد باستان ایزد بانوی مورد احترام بوده و در برخی از خصایل خود با ایزد بانوی اناهیتا ، یکی شناخته می گردد . (1-ب) .
این ایزدان آریایی در دوره های بعدی به ویژه دوره هنر (یونان و باختر ) در کشور ما که آنوقت پارت ( = خراسان) نامیده می شد جایشان را به خدایان دیگری دادند . یافته های آتشکدۀ « سوریا » در کوتل خیرخانه کابل نمودار این جا بجایی فرهنگی تواند بود . مجسمه سوریا از سنگ مر مر سفید ساخته شده و خود رب النوع روی ارابه یی قرار گرفته و اسپهایی اورا می کشانند .او با تاجی که از نیلوفر نیم بازهمراه با رشته مروارید ساخته شده است با موهای مجعد و چشمهای بادامی ، بینی با اندک خمیدگی و دامن کوتاه ، نوعی آمیزش هنر آریایی را با هنر یونان مجسم می سازد . همچنان مجسمه های یافت شده از هده در جلال آباد ، ریالزم یونان را با ایدیالیزم بودایی در برابر چشم بیننده گان قرار می دهند .(2-الف) .این فرهنگ پر از غنا و زیبایی و شکوه جلوه های شکوهنده اش رادرنهفته های خاک کاپیسا . آی خانم ، کهندژ و مندی گک قندهار و وادی ارغنداب و طلاتپه جوزجان و سرخ کوتل بغلان وبامیان و رباتک ، نشان داده است . این آوانی است که از عظمت فرهنگ باخترباستان ، دیگر کمتر فروغی به چشم می خورد و کشور به واحد های چند گانه تقسیم شده است . هخامنشیها که به سرعت برق وارد کشور شده بودند به سرعت باد گذشتند و از خویش در سرزمین باختر اثری به جا نگذاشتند . ولی یورشگران یونانی هم که به سرعت به دنبال سربازان شکست خورده داریوش که با شهنشاه خویش به سوی باختریا گریخته بودند ، وارد سرزمین آریانها شدند . داریوش به سرنوشت شومی گرفتار آمد و توسط فرمانروایان ( پارتی) کشته شد . استیلای اسکندر مقدونی برخلاف هخامنشیها پدیدآورنده مدنیتی گردید که در تاریخ کشور ما به نام دوره (فرهنگ یونان وباختری) نامیده می شود . هرچند این استیلا از لحاظ زمانی مدت کوتاهی را در برمی گرفت ولی آثار ماندگاری ازفرهنگ این دوره چنانکه در بالا اشاره کردیم تا هنوز برجای مانده است .
در همین جا می خواهم به موضوعات ضمنی دیگر که تکرار و گفتنش را از ضروریات میدانم بپردازم و سپس به اصل موضوع برگردم تا نسل امروز از نارواییهایی که در حق فرهنگ سرزمینش رواداشته شده غافل نمانند و راه آینده را به خطا نروند . زیرا جامعۀ ما در دو صد سال پایانی در اثر عوامل خاص اجتماعی و به ویژه پس از جنگ جهانی دوم ، تا به امروز ، از داشته های ارزنده خودش بیگانه گشته و در یک برهوت نادانی وغفلت ازگذشتۀ تاریخی ، قرار گرفته است . سنتهای پسندیده و پاک آزادگان خراسانی یعنی نیاکان مان را کم وبیش از دست داده ایم . در حالی که روزگاری قلمرو بزرگی از یک فرهنگ انبوه را در اختیار خود داشتیم ، اکنون تقریباً همه از دست رفته است . به عبارت دیگر همه را ازدست مان ربوده اند . ظاهراً اکنون به قمار بازانی ماننده ایم که دارو ندار خود را باخته و به وامی چند از این و آن زنده باشد . من در اینجا بیشترینه به مبانی فرهنگی مان توجه دارم .
وقتی در دانشگاه سوفیه بودم کتابی زیرنام Краткая история литерашур Иран/Афганистан/иТурции به زبان روسی به دستم رسید. چاپ دانشگاه لنینگراد سال1971. چنانکه شیوه سیاست فرهنگی آن زمان همسایه بزرگ شمالی ! ما بود برای هر کشوری برابر به ذوق سر دمداران آنها ، تاریخ وادبیات و فرهنگ ویژه تنظیم می گشت . از جمله برای رژیم شوونیست افغانستان . ما نیز از خوان سخاوت دانشمندان ستاره دار آنجا بی بهره نبودیم . دراین کتاب در پهلوی ایران و ترکیه تاریخ ادبیاتی برای معرفی کشور ما ، تنظیم کرده بودند که پیشینه اش از قرن 18 فرا ترنمی رفت و پا به پای ادبیات پشتو ، ادب دری نیز گنگ لنگان و به صورت بسیار ناقص از همین قرن ، مورد بررسی قرار گرفته بود . ما دراین کتاب گذشته یی نداریم . ملتی هستیم که یکجا با احمد شاه درانی به دنیا آمده ایم .همین وبس .به منابع وماخذ آن توجه کنید که بهتر از هر داوری داوری می کند :
1-اسلانوف .م گ بازتاب جنبش روشانی برادبیات افغانستان قرن 16-17
2- گیرسگ.ف. نثر ادبی معاصر پشتو در افغانستان ،
3- گراسیموف ا.س و گ.ف گیرس ادبیات افغانستان
4- گراسیمووا .ا.س .و خصوصیات نثر ریالیستی پشتو در دهه اخیر1965-80
5- دووریانکوف ن.ا. شعر معاصر افغان . گزارش هیات شوروی در کنگرس 25بین المللی شرق شناسی . 1960
6- دووریانکوف ن. ا .عبدالروف بینوا و منتخب اشعارش 1964
7- دروفی ایوا -ل.ن . عبدالرحمان پژواک – 1960
8- مایان و . م .و ب . ا رومادین . تاریخ افغانستان 1964-1965
این هشت منبع همۀ آن منابعی هستند که در بارۀ کشور ما مورد استفاده قرار گرفته اند . در این اثر به اصطلاح علمی دانشگاهی ، زیر نام کشوری به نام افغانستان ، تنها و تنها ادبیات پشتو به صورت پابه و اصل موضوع ، و ادب دری به گونۀ بسیار کمرنگ وبه گونۀ فرعی ، بررسی می گردد . ووقتی ازشعر دری یا فارسی سخن بمیان می آید نمونه فقط کتاب « نوی شعرونه » آقای بینوا یاد آوری می گردد که دران به اضافه اشعار پشتو چند شعر دری هم چاپ شده است . نامهای شاخص این بررسی پیرامون ادب دری هم ، اینها هستند : سلیمان لایق ، شپون ، بارق شفیعی ، پژواک ، بختانی و چند تن دیگر . این مثال واین گونه داوری بر تاریخ وفرهنگ ملت وکشور کهن سال ما متاسفانه شامل تمام آثاری می گردد که تاکنون در کشور شوروی سابق چاپ ونشرشده است و به نام پژوهش اکادمیک برای استفادۀ ما و جهانیان عرضه گشته است . این هم گفتنی است که در چنین موارد ، مقامات علمی - اکادمیک شوروی به هیج روی بدون مشوره و رایزنی با مقامات کشور ما به صورت مستقلانه عمل نمی کردند . آنها خوب می دانستند که دراین کشور و کشور های در بند کشید شدۀ آسیای میانه ، چه می گذرد . البته کار تحقیقات دانشمندانی چون بارتولد ، مینورسکی ، ی برتلس ، براگینسکی ، رادی فیش وچند تن دیگرازاین مقوله جداست .
خلاصه برای هویت بخشیدن سرهم بندی شده از سوی مقامات کشور و همسایه گان زرنگ و سیاستمدار ، فر هنگ اصیل این کشور در میان نهاد های فرهنگی ملی و بین المللی از صحنۀ کار برد و شناخت به بیرون رانده شد و چنانکه پیداست در این مغالطه و معامله علاوه بر خودیها ، غیر خودیها نیز دست درازی داشته اند . اینکه این جفا و این فاجعه چقدر به سود برتری جویان قبیله سالار ما پایان یافته است ، خود پاسخ گویند . به باور من ، هرگاه برزمینی قرار نگیریم که سر شار از داشته های انسانی و قابل کاربرد و استفاده برای خودمان ومنطقه یی که در آن زندگی می کنیم باشد ، چگونه خواهیم توانست به راهی برویم که در پشت سرش جز ویرانی و کشتار و بی مسوولیتی و بی فرهنگی که زاده همان بیگانه ماندن ما و فرزندان ما از ارزشهای مادی و معنوی تاریخی ماست ، وچود نداشته باشد ؟ ، من فکر می کنم برای هر باشندۀ این کشور این سودمند خواهد بود که زیر یک سقف تاریخی در میان خانوادۀ مشترک مان ، بدون تعلق رنگ و نژاد و مذهب ، باهم بسازیم و کشور مان را بسازیم . نه آنکه فرزندی از این خانوادۀ دارا ولی نادارساخته شده را به بهانه هایی ، خوار و نا مستحق توجیه کنیم و حقش را پامال امیال برتری جویانه و غرور کاذب خود سازیم . این یاد آوری را نباید ضدیت با زبان وادب پشتو تلقی کرد . نه . حاشا و کلا !هیچ انسان آگاه و مسوول بر ضد یک قوم وبرضد زبان و فرهنگ آن نمی تواند موقف بگیرد . اینکار به گفته بیهقی بزرگوار از اشخاص « ناتمام » برمی خیزد . زیرا این فرهنگ هم جز فرهنگ عام کشور ما وقابل هرگونه بزرگداشت است . ولی هیچ عقل سلیمی اجازه نخواهد داد مشتی از عناصر متعصب وبی دانش منسوب یک قوم با استفاده از قدرت دو روزه بنای وحدت واقعی ملی ما را با شعار هاو بهانه های دروغین ومیان خالی مانند اقلیت و اکثریت ، برهم بزنند و میان مللی که در طول تاریخ ، برادروار باهم زیسته اند ، تخم نفاق بپاشند . امروز دیگر زمان عبدالرحمان خان و چند تا خان خود فروخته دیگرگذشته است که با تکیه بر پول و زور قوتهای خارجی به سرکوب ملت می پرداخت تا چند روزی بیش بپاید و حکومت کند . گفتن و تکرار حقیقت وواقعیت های تلخ جامعه در شرایط امروز یکی از ضرورتهای ماست . بگذار ازهمین امروز حسابها تصفیه شود . در میان گذاشتن یک مشکل ، نخستین گامیست در از میان برداشتن آن . ولی هرگاه مشکل گفته نشود .هرگز از میان نخواهد رقت . این کار گامی در نزدیکی با یکدیگر می باشد . تا تو ندانی من چه دردل دارم وتا من ندانم تو چه در دل داری ، دشواری کار از میان ما بر نخواهد خاست . فقط عوام فریبان از گفتن و شنیدن حقیقت به بهانه هایی چون : اینکار در این شرایط درست نیست ویا : گفتن آن رنجش به بار می آرد ، یا وحدت ملی را بهم می ریزد .ازحل دشواری های موجود می خواهند جلو گیری کنند . و بدبدختی و نفاق همچنان ادامه یابد .
چنانکه پس از پایان جنگ جهانی دوم بااین نوع تلقی های منفی به ویژه ، بهترین فرصتهای خوب زندگی از دست ما رفت و هم اکنون ما ملت صد پاره یی بیش نیستیم .
در همین جا نخست به دو نکته اشاره می نمایم و می گذرم :
نخست آنکه ما درگیر خود بودیم . پس از جنگ جهانی دوم ، جریانی در افغانستان پیش آمد که اصولاً بنیاد فرهنگی یک بخش عمده جامعه ووابستگان آن - فرزندان شاعرانی چون زردشت وحنظلۀ بادغیسی و رابعه و شهید و دقیقی وسنایی وجامی و..... کنار زده شدند ووابسته گان این فرهنگ عملاً در سرزمین مادری شان بیگانه قلمداد شدند ( وبا تاسف حتا همین اکنون مشتی از به اصطلاح دانشمندان ما ! چنین عمل می کنند) و در بارۀ فرهنگ بزرگ کشور که از همان دورۀ باستان ، آنهمه دستاورد های دینی و آیینی و ادبیات را درخود پرورده بود ، از سوی دولتمردان قبیله گرای ما هر گز کار سازمان یافته ، اکادمیک وعلمی آغاز نگشت . تا نشان میدادند که به این خاک و داشته های آن به عنوان یک شهروند متعهد به تمامیت ارضی کشورعلاقه دارند . ولی برخلاف با شیوه های نابخردانۀ سوختن وشکستن و جعل کردن وغارت کردن و با دشمن خاک دست یکی کردن و ... آن وفاق باستانی را که نیاکان مان پی افگنده بودند برهم زدند . غالباً نه به صورت رسمی ، در حلقات فرهنگی رسمی چنان تلقیق میشد که فرهنگ دری یا فارسی اصولاً متعلق به ما نیست . متعلق به ایران است و مارا با آن کاری نیست و کسانی که در برابراین طرزفکر ابلهانه ایستاده گی می نمودند تاپۀ به اصطلاح (ایرانی ) بودن بر ایشان زده می شد . یعنی ما در عمل بخشی از داشته های ملی و ارزشمند خود را از خود دور می کردیم تا همسایه ها آن هارا تصاحب کنند. دانشمندان آن ها نیز این را از خدا می خواستند . آنها هم کم کم باور کردند که به راستی انحصار آن فرهنگ بزرگ را فقط آنها دارند و لاغیر . پس با جرات بدون تفکیک ، همه شاعران و نویسنده گان ما یکسره مال آنها شدند و برای ما ماند افغان و افاغنه و این دوتا اصطلاح را هم با انواع استخفاف در وجود اشرف و محمود هوتکی ، وحشی ، دیوانه وبی فرهنگ خواندند . ( رک . به تاریخ روابط سیاسی ایران و انگلیس تالیف محمود محمود و دیگر مراجع ) . در اثر همین طرز تلقی بود که نامهای تاریخی چون : ایران ،خراسان ،البرز، سیستان ، زابل ، مازندان و حتی سمنگان و... از محل اصلی تاریخی شان کوچانیده شدند وبه آنسوی مرز انتقال یافتند .( فابل توجه است که در سال 1314 نام فارس به ایران تغییر یافت ) شخصیتهای نامدار وابسته به زبان و خاک زادگاهی ملل همسایه ، همه ایرانی قلمداد گشتند. ( نه به معنای آرین وآریانا بلکه به معنای ایران امروز ) زیرا وضع منطقه هم در آن هنگام به کام داعیان چنین اندیشه ها مساعد بود . در افغانستان تازه سیستم شونیستی قبایل پشتون حاکم بود و قبیله گرایان به اصطلاح به فرهنگ افغانی ! چنگ انداخته بودند و می کوشیدند همه چیز راآهسته آهسته ( افغانیزه ) بسازند و به رویاهای محمد گل مومند و محمود طرزی که تازه از ترکیه بر گشته بودند و پاپا غلام محمد فرهاد و... جامۀ عمل بپوشانند . و در تاجکستان هم کمونیزم استخوان شکن بر هر کنش و واکنش ملی مهر ناسیونالیزم تنگ نظرانه ! می کوبید و آنرا مردود اعلام می نمود . و در ایران حکومت شاهنشاهی هم برمخدۀ از ناسیونالیزم سلسله پهلوی تکیه زده بود . و در افتخار آفرینی های بجا ونابجا سرکیسۀ سخاوت را شل کرده بود . هرچند در همان دوران هم مردان تاجیکستانی مانند بابا جان غفوروف و صدرالدین عینی خاموش نماندند ومانند استاد غبار، استاد احمد علی کهزاد و استاد عبدالاحمد جاوید افغانستانی و چند سیاستمرد دیگر ، در عمل ونظر کار هایی هرچند اندک شمار ، ولی سود مند را به سر رساندند . و چون چنین شد روشنفکران هم به جای آنکه از فرهنگ عام جامعه پشتیبانی کنند ، فقط از بخشی ازان که به زبان خودشان بسته گی داشت ، پشتیبانی میکردند و حتا عملاً بر ضد آن بخش دیگر عمل می نمودند واین مساله که سرچشمه اش از تعصب کور دولت مرکزی قبیله سالاربرخاسته بود ، هردو طرف را به جهت گیریهای نا سودمند می کشانید که پیامد های ناگوار و استخوان شکنش را تا هم اکنون احساس می نماییم . چون مشکل تا هنوز نه در قانون اساسی موجود کشور و نه در ذهن رهبران احزاب و سازمانهای سیاسی کشور راه حل مشخص خودش را یافته است . یعنی گره کور مساله ملی در کشور ما با وجود آنهمه خصومتها و برادرکشیهای وحشیانه ، همچنان ناگشوده باقی مانده است .
دو دیگر آنکه روشنفکران و باسوادان کشور در این راستا سه دسته بودند و هستند ، دسته یی که می دانستند در کشورشان چه می گذرد ، آگاهانه به مقاومت و تداوم خواستهای فرهنگی خویش به عنوان ادامه دهنده گان راه نخستین مرد خرد وشعر – زردشت بلخی ، حنظله بادغیسی ، دقیقی وفردوسی و ناصر خسرو و بیهقی به کار پرداختند و به مسخ فرهنگی تن در ندادند و دسته یی که یا نمی دانستند یا می دانستند و درزیر تاثیر جو حاکم فرهنگی ، به خاطر دست یافتن به مقامی ورسمیتی به مسخ فرهنگی تن دادند و ظاهراٌ به نظر ایشان این مسایل اهمیت مبرم و حیاتی نداشت ! وخاموشی پیشه کردند و گهگاهی برای پهلوان نمایی ، تیری بی هدف در جنگل رها کردند و سپس شادمانه به امید دریافت پاداشی ، به تماشا نشستند .
دستۀ سوم که خود از پالیسی پردازان آن روند بودند واز برکت شوونیزم خویش و داغ نگهداشتن آن تنور ، نان خود را می پختند . در برابرفرهنگ ریشه دار و عام کشور ، به بی فرهنگی راضی بودند که هنوز هم هستند . چرا که گفتیم ، فرهنگ عام کشور مال یکی نیست تا با آن چنین سبکسرانه معامله کنند ، مال همه و آبروی همه هست .
در این ماجرا به اصطلاح پرو فیسوران و حقوق دانان و داکتران واکادمیسین های خود ساخته نیز شرکت دارند و به درو غهای شاخداری دل خوش کرده اند . ولی همه میدانند که در این قرن تکنالوژی و انترنت هیچ حقیقتی را نمیتوان پنهان داشت و تاریخ را به دستور این یا آن باژگونه ساخت . در این خاک همه حق زنده گی برابر را داشته ودارند. ولو روزی از دورترین نقطۀ عالم هم اینجا آمده باشند . و قتی شناسنامه خاک را با خود دارند دیگر در شهر وند بودنشان مسئله یی باقی نمی ماند . پس زبان و فرهنگ شان مذهب و آیین شان همه و همه درنزد صاحبان قدرت و اقوام همزیست از هر تیره و تباری که باشند باید محترم و سزاوار هر گونه بزرگداشت تلقی گردد . این خاک وداشته های فرهنگی آن تیول هیچ ملتی ویژه نیست . پس باید واقعبین بود و از داشته ها که مال مشترک همۀ ماست خوشنود گردیم و از نداشته ها یا از دست هشتن آن ها، نا خوشنود . فرهنگ زدایی ملی به سود هیچ کسی نیست برعکس به ضرر همه است . اقلیت تراشی و اکثریت تراشی هیچ مشکلی را حل نمی کند ، به گفته نویسندۀ کتاب ((گذر از تنگنا )) (افغانستان کشور اقلیتهاست ). در این کشور هیچ اقلیتی اکثریت نیست اگر هم باشد از هیچ اهمیتی برخوردارنمی باشد .مگر آنکه در امر خدمت به میهن و درمقاومت علیه تجاوزگران به حریم حرمت تاریخی و سربلندی معنوی آن ، پیشگام بوده ویا سهم برازنده یی در این زمینه گرفته باشد . ( البته از یک دیدگاه اینهم جز مسوولیتها و رسالتهای هرملت وهر قوم باشنده کشور می باشد و نمی تواند امتیازی تلقی گردد ) .
از سویی هم دران هنگام پژوهشهای دانشمندان شرق شناس آنقدر گل نکرده بود که راست را از دروغ باز شناسند وبگویند که جایگاه و خاستگاه اصلی فلان زبان و فلان فرهنگ اکنون در کدام کشور واقع است . آنها تنها پارس را می شناختند واگر وسعتی را در نظر می گرفتند می گفتند ایران . به هر حالی ، ما امروزه نباید از بیرونیان گله بداریم . زیرا کسی حق ندارد مسوولیت خودش راکه خود نتوانسته آنرا به سر برساند به گردن دیگران بیندازد. ولی اگراین گله یی هم باشد ، بر اساس نگهداشت حرمت همسایه گی و درهم آمیخته گی فرهنگیی استوار است که از سده های بیشمار در زبان و روایتها و رسم و رواجهای مشترک ما ، ریشه داشته است . واین نکته نیز در همین جا گفتنیست که ما از خدمات فرهنگی بیش بها و تلاشهای سازنده یی که در گسترش و معرفی زبان و ادبیات مشترک فارسی دری توسط دانشمندان بزرگی چون دهخدا و فروزانفر و بهار و پور داوود وسعید نفیسی ودکتر محقق و دکتر یار شاطر و دکترمحمد معین و بابا جان غفوروف و عینی ها و صدها تن دیگر در کشور های ایران و تاجکستان و ازبکستان انجام شده است ، چشم نمی پوشیم و ازکار های سودمند شان سپاسگزاریم . ضمناً این یاد آوریها را نباید نوعی تجزیه خواهی و جدا سازی در میان یک کلیت فرهنگی درک کرد . زیرا این تجزیۀ قلمرو بزرگ معنوی هم چنانکه در میان بینشمندان پیشین ما وجود نداشت امروزه که مزرهای سیاسی آن را از هم پارچه پارچه کرده است ، حق تجزیه معنوی آنرا نباید به خودمان بدهیم .این کار به نفع ما نیست . بلکه به نفع جهانخواران و عاملان بومی آنان می باشد . مثلاً همانقدر که سنایی خراسانیست ( افغانستانیست ) ایرانی وتاجکستانی نیز هست . یا برعکس همانقدر که حافظ و رودکی (ایرانی وتاجکستانی ، دانسته می شوند ) خراسانی (افغانستانی ) نیز هستند . البته دورۀ معاصر ، از این قاعده ، جداست . امروزه ما نمی توانیم محمد علی جمالزلده را افغانستانی وسخنور گرامی اکرم عثمان را ایرانی بخوانیم .
به هر رنگ ، در اثر گسترش روابط میان جوامع بشری و شگفتن وباروری شگفتی انگیز درخت دانش بشری در سدۀ بیست ویکم ، امروزه خوشبختانه حقایق از لابلای واقعیتهای زنده و گویا ، کم کم چهره می نماید ومارا درشناخت بهترتاریخ و داشته های فرهنگ ملل جهان، و ملل حوزه آشناتر می سازد . از سویی هم در خود کشورهای این حوزه فرهنگی نسلی پدید آمده اند که با صداقت بیشتر و امانت کامل آنچه را که گفتنی است می گویند و به این نمی اندیشند که فلان نظریه و پژوهه ، مطامع و سیاستهای دولتها و خاندانهایی را برمی تابد یانه .
نگاهی به گذشتۀ کشور
من در این مقاله عمدتاً به بررسی دو موضوع می پردازم که همواره در کشور آنهارا با تردید استقبال کرده اند .
بخش اول- موقعیت باستانی کشور ما در منطقه .
بخش دوم – خراسان (افغانستان امروز) زادگاه زبان فارسی دری .
با اتکا به تاریخ ، برانم که ، کشور ما در درازای سده های بیشمار پیش از اسلام و بعد از اسلام نه تنها مرکز مدنیتهای بزرگ آریانی بوده بل که همچنین خاستگاه زبان دری و فرهنگ آن نیز بوده است .( در این باره در بخش دوم این نوشتار سخن خواهم گفت و در بارۀ مغالطه ها و بد آموزیهایی در این زمینه خواهم پرداخت) .
الف - این سر زمین ( خراسان بزرگ یا افغانستنن کنونی ) در دوره های پیش از فرهنگ مزد یسنا نخستین آیینهای آریایی مانند آیین میترایی ( مهرایین ) و گیومرثی و زروانی و فرهنگ بزرگ گاهانی را در خود پرورانده است .( هریک از این آیین ها شایسته بررسی جداگانه است )
چنانکه در تاریخ سایر ملل جهان نیز دیده می شود سر آغاز تاریخ تمدن هرملتی با حماسه و استوره آغاز می گردد . این موضوع شامل سر زمین ما نیز می شود که در گذشته به نام سر زمین اقوام آریایی که مرکز مدنی اش بخدی ( در اوستا) یاباکتریا ( در نوشته های یونانیان ) یا بلخ ( در زبان دری ) بود ، خاستگاه بسیاری از استوره ها و حماسه های بزرگ و ماندگار انسانی بوده است . امروزه پاره یی ازاین ماجراها و حوادث را فرا تاریخی و برخی دیگر را تاریخی می نامند .
پیش از تاراج موزیم کابل توسط جنگ افروزان و مزدوران پاکستانی ، آثاری از دوره های فرا تاریخ موجود بوده است ( اکنون روشن نیست در کجاهستند .) . در (مجله باستان شناسی ) چاپ کابل گفته می شود :{ این آلات شامل مواد سنگی می باشد که از درۀ « داد یل » بلخ ( مسکن آریایی های عصر پیشدادی ) به دست آمده و پنجاه هزار سال عمر دارد . محل دومی که آثار عصر سنگ به دست آمده از قره کمر سمنگان است نمایندگی از عصر hppu palao Lithic یا عصر سنگ قدیم بالایی می کند و عمر آن سی هزار سال تعیین شده است . محل سوم کشفیات مربوط آق کپروک است که عمر آن به بیست هزار سال سنجش گردیده است . آق کپروک نیز در ولایت بلخ واقع بوده و مجسمه گلی نیز از آنجا به دست آمده است . } (2-ب)
در داستانها و روایتهای حماسی و استوره یی کشور ما دو سلسله به نامهای پیشدایان و کیانیان شهرت بسیار داشته اند . هرچند سیمای تاریخی این دو خاندان در غباراستوره ها و حماسه ها پیچیده شده ، ولی از آنجا که یادنامه های شان در کتاب اوستا و منابع یونانی واسناد زبان پهلوی اشکانی و سغدی و مانوی و پهلوی ساسانی ذکر گردیده ، نمی توان این دو را از واقعیت تاریخ کشور سترد و آنرا افسانه انگاشت . زیرادر شرایطی که هنوز خط اختراع نشده بود ، مردم از همین طریق یعنی با شاخ و برگ دادن به حوادث تاریخی و سرگذشت شاهان و بزرگان قوم خویش ، آنرا از نسلی به نسلی دیگر انتقال می داده اند . نکته یی که باید ذکر کرد آنست که موجودیت برخی از حماسه ها واستوره های مشترک در فرهنگ هندو آریانی گواه آنست که این حوادت قبل از کوچیدن و جدایی اقوام آریانی از همدیگر اتفاق افتاده بوده است . زیرا همگونی های زیادی در روایات آنها به چشم می خورد .
پیشدادیان در زبان بلخی باستان ( زبانی که اوستا بدان نوشته شده است ) به صورت « پاراداتا» به معنای (نخستین داد گر ) آمده است . در یشتها ( بخشی از پنج جزء اوستا که شامل ستایشهایی است در بارۀ ایزدان ) هوشنگ- دری( هئوشنگه- اوستایی)عنوان خانوادگی پَرَذاتَ ( پیشداد) دارد . در بند 21 آبان یشت آمده است : « از برای او هوشنگ پیشدادی در بالای (کوه) هرابرزتی (البرز) ، صد اسپ، هزار گاو ، ده هزارگوسفند قربانی کرد » . در روایات حماسی ما هوشنگ پیشوای خاندان پیشدادی است . بر اساس متن شاهنامه کیو مرس سلسله یی را بوجود آورد بدینگونه : سیامک ( پسر کیومرس)، سپس هوشنگ ،تهمورس ، جمشید ، ضحاک ( بیگانه ) فریدون ، منوچهر ، نوذر، تهماسب (زو) وسرانجام گرشاسپ پادشاهی کرده اند . . ولی در اوستا موسس این سلسله هوشنگ می باشد .
از شاهان پیشدادی به عنوان شاهان دادگر ، نخستین بشر و کشنده دیوان و اژدها وغیره یاد شده است . داستانهای مربوط به این شاهان تا حدی میان هندیان و آریاییان مشترک است که این خود نمودار حیات مشترک آغازین اقوام هند وآریایی را پیش از جدایی ، نشان می دهد . همچنان نامهای بسیاری از پهلوانان وشهریاران در« اوستا »و «ریگویدا » و « مهابارات » نمودار ریشه هندو آریایی آنهاست . در فصلهای 9 تا 11یسنا و در فرگرد دوم وندیداد بخشهای بسیار کهن دیگری در ارتباط با افسانه ها واستوره های روزگار پیش از زردشت مشاهده می شود . سه فصل نامبرده یسنا ، یشتی در باره هوم تجسم ایزدینۀ افشره مستی بخش گیاه هوما یا سوما ، را دربر می کیرد . افسانه ضحاک وفریدون افسانه ثریته ) اوستایی) ازخاندان سام و گرشاسپ وتهمورس که اهریمن را به صورت اسپی در می آورد و برپشت او سی سال گرد جهان می گردد . ویا افسانه سیاوووش که به دست افراسیاب کشته میشود ( یشت 19 بند 77 یشت 17 بند42 ) یا افسانه جم که به عنوان مرد میرا در اوستا و در روایات هندیان فرمانروای جهان مرده گان شناخته می شود . در کتاب اوستا جم ( yimaدر اوستا )دارای شخصیت دو گانه است . یکی آنکه نخستین مرد نه بلکه نخستین شاه جهان مادی است . که اهورا مزدا یک نگین ، یک عصا ویک شمشیر ، یک جام و یک گاو آهن زرین برایش هدیه می دهد. یما وارۀ بلخ را بنا نهاد. اوستا بلخ را چنین می ستاید :« بخدی زیبا با پرچمهای بلند » (3). پدرش ویوهونی نخستین کسی است که افشرۀ هوما را تهیه کرد که به پاداش ، پسرش یما بدو ارزانی شد . دورۀ پادشاهی جم هزار سال انجامید که پس ازآنهمه خوبی و شادکامی ،دوران بدبختی آریاییان و پادشاهی ضحاک مادوش فرا می رسد چون او از منش نیک بازمیماند و به غرور می گراید . پس فرۀ ایزدی از او به صورت مرغی (دراوستا- ورغن)جدا می گردد . در یشت 19 بند 30-34 در باره جم آمده است :
جمشید خوب رمه دیر زمانی به هفت کشور شاهی کرد ، بر دیوان ، مردمان، جادوان ، پریان، کویان ، و کرپان ها چیره شد . از دیوان هم خواسته هم سود را ، هم جراگاه و هم گله را ، هم خشنودی و هم آوازه را بر گرفت .
به گاه شاهی او جانوران ومردان هردو بی مرگ و بی زحمت بودند خورش و آشام زوال نا پذیر بود ، آبها و گیاهان فراوان وتمام نشدنی بود .
به هنگام شاهی او
نه سرما بود نه گرما
نه پیری بود نه مرگ
ونه رشک دیو آفریده
تا زمانی که جم خوب رمه پسرویونگهان شاه بود
پدر وپسر چونان که بر نایان پانزده ساله هردو باهم می گشتند
چنین بود تااین که او در فرجام
دروغ را به دل خود راه داد
فر آشکارابه پیکر مرغی از او بگسست
پس جمشید خوب رمه
ناکام و بی آرام همی گشت
او باژگون به جهت دل بد اندیش خود
ازپی نهانگاهی در جهان همی گشت (4)
افزون بر استوره های آمده در کتاب اوستا ، در شاهنامه نیز برافزاییها وابتکارهای تازه تری به سود مردمان و آموختن پیشه های نوآیین توسط جمشید پیشدادی ، برشمرده می شود . بلعمی در کتاب « ترجمه تاریخ طبری » و گردیزی در « زین الاخبار » تقریباً با عین عبارت چنین آورده اند :« جمشید مردمان را به به چهار گروه کرد : و ازاین جمله یک گروه دانایان ، دیگر مبارزان ولشکریان وسه دیگر دبیران وطبیبان ومنجمان، وچهارم برزگران و بازرگانان وپیشه وران . » (5) . رویهمرفته در باره جم تقریباً آنچه را که اوستا گفته است ، شاهنامه وتواریخ عربی وخراسانی نیز ، میگوید . تنها خبری که اهورا مزدا از فرا رسیدن زمستانی سخت به او می گوید تا دست به ساختن واره (شهر) بزند ، در شاهنامه از این حادثه یعنی فرارسیدن دورۀ سرمای طولانی وسخت ، سخنی در میان نیست .ولی جاگزینی اقوام آریانی در آریانوم واویجه و ایجاد پاد شاهی و شهر نشینی توسط جمشید با اوستا مطابقت دارد .
کیانیان : دومین سلسله شاهی است و از واژه «کوی» زبان بلخی باستان آمده است .( دراوستا این عنوان بیانگر خاندان ویژه کیانی می باشد ) که به معنای پادشاه و فرمانده و دانا می باشد . البته این واژه در بارۀ فرماندهان مخالف زردشت نیز بکار رفته است . ولی هم در اوستا وهم در شهنامه های دقیقی و فردوسی به عنوان صفت شاهانه ، دانا ، بزرگوار و خاندان معین ، بار ها وبار ها به کار گرفته شده است . این کلمه در ریگویدا در باره خدایان هندی نیز، استعمال شده است .
دکتر حسن تاج بخش پژوهندۀ ایرانی،می نویسد:« به عقیده هرتل و کریستن سن ، کیانیان علی الظاهر روسای قبایل ایران شرقی اند . اینان سلسله منظمی را تشکیل می دهند . تاریخ آنها تنها اساطیری نیست و اعمال آنان حماسه هایی است که کاملا جنبه بشری دارد . باید گفت عناصر اساطیری نیز تا حدی در لشکر کشی های آنهامخصوصاً درشاهنامه وجود دارد .» (6)
از نظر اوستا و شهنامه ، شاهان کیانی نیز از دودمان پیشدادی می باشند. رستم زابلی قهرمان مرکزی شاهنامه ، در اوستا چهره نمی نماید . ولی او از اواخر دوره پیشدای تا پایان دوره کیانی حادثه آفرین حوادث داستانی شاهنامه به شمار می رود . قهرمان رویین تن کیانی ، اسفندیار و زریر کاکایش در داستانهای اوستا حامی زردشت وآیین بهی می باشند . سرانجام زریر در جنگ با تورانیان از پا می افتد واسفندیار درجنگ با رستم با نیرنگ سیمرغ کشته می شود . دربند های 71 تا72 زامیاد یشت از پهلوانان و گردنکشان کیانی نام برده شده است مانند : کیقباد ،کی اپیوه ، کیکاووس، کی آرش،کی پشین ، کی سیاووش، کی لهراسپ و و به ویژه کی گشتاسپ . در اوستا کی گشتاسپ ، بعنوان شاه محبوب وگستراننده آیین زردشت و سزاوار ستایش شناخته شده است .
پس از آنکه زردشت کتاب اوستا را به « گشتاسب » شَاه کشور آریانه واویجه در بلخ پیشکش می دارد او با پذیرش آن ، به گسترش آیین بهی در قلمروبزرگی که ازبلخ تا هیرمند وسیستان و کابل و کشمیرو... گسترده است می پردازد . در اوستا در چندین جا از کی گشتاسب یادشده است . از جمله در گاهان قدیمترین بخش اوستا آمده است : « بشود که کی گشتاسب، زرتشتی اسپنتمان و فرشوشتر همواره با اندیشه و گفتار و کردار خود ، برای ستایش وبزرگداشت ، خدای دانا را خوشنود سازند تا راههای راست دینی را که خدا به سود رسانان نموده ، بپیمایند ». (7)
بعد ها درکتب پهلوی آمده است که زردشت بفرمان گشتاسپشاه، اوستا را بر روی پوست گاو و یا لوحه های زرین نوشت وآنرا در گنجخانه شاهی و یا آتشکده ورهران که به دست اسفندیار ساخته شده بود ، نهاد . بندهشن در باره تاریخ کیانیان آگاهی خوبی به دست می دهد.
زردشت
سیمای آن پاکیزه سرشت و پیام آور خرد ، هماره از سوی شاعران و خرد ورزان ونویسنده گان مورد بزرگداشت قرار گرفته و به نکویی از او یاد آور شده اند . متاسفانه امروزه این پیامبرخرد و عاطفه ، در نزد هممیهنانش شخصیتی تقریباً بیگانه و ناآشنا است . او بیشتررنگ و بوی ایرانی داردتا زادو بومی. اوهرگز در کتابهای درسی مکاتب ما که سرچشمۀ دانش فراگیر ملت ازآن جا آغاز می گردد ، حضور نداشته است ( تنها در کتاب تاریخ ادبیات دری برای صنوف 8 مکاتب تالیف شده در سال 1363 مطالبی نسبتاً مفصل در باره او وفرهنگ اوستایی ذکر شده که پیش ازان در کتب درسی کشور معلوماتی داده نشده است ) . زردشت با پذیرش برخی از تهدابه های آیینی گذشته و رد برخی از پنداشتهای آنها به گسترش آیین جدید خودش می پردازد .
برخی از دانشمندان از جمله کریستن سن سالزاد زردشت را 660 -583 پیش از میلاد دانسته اند (1) ولی کسان دیگر این ادعا را به دو دلیل رد می کنند . یکی آنکه هرگاه زردشت در سال مذکور زیسته باشد ،باید عهد دوپادشاه ماد یکی فرورتیش (647-625 ق.م ) و دیگری هوخشتره (625-585 ق.م ) را دریافته باشد و از پایتخت بزرگ آنان وهگمتانه ( همدان) یادی نموده باشد که چنین چیزی وجود ندارد. دلیل دوم آنکه در هیچ یک از اسناد ومدارک ایران غربی ذکری از زردشت و اوستاو آیین اوستایی نیامده است . واین نشان دهنده انست که جایگاه و محل پیدایش و قوام پذیری آیین زردشت همان طوری که بیشترین دانشمندان بدان اشاره کرده اند ، شرق ایران یعنی خراسان ( افغانستان امروز) است نه غرب آن یعنی ایران امروز . چنانکه مولف کتاب « اوستا» آقای محمد تقی راشد محصل پژوهندۀ ایرانی با واقعبینیی نوشته است: « آنچه در بارۀ زبان اوستایی مشخص است آن که ، این زبان با فارسی باستان یعنی زبان منطقه فارس تفاوت دارد . وبنابراین مربوط به این سرزمین نیست . اما خاستگاه ان را به جاهای دیگر نیز باید از خلال اشاره های مبهم خود کتاب اوستا دریافت .از میان اوستا شناسان تنها تدسکو زبان اوستا را مربوط به شمال غربی ایران می داند وگرنه دیگران اتفاق نظر دارند که خاستگاه این زبان شرق ایران است . ویژه گیهای زبان کتاب اوستا و اشاره های متن آن نظر اخیر را تایید میکند » (8) همین نویسنده بازدر صفحه 91 کتابش با صراحت بیشتر می نویسد : « آگاهی های جغرافیایی در مهر یشت ، فروردین یشت و زامیاد یشت نیز دیده می شود که برخی از آنها می توانند با مناطق شرقی ایران مانند سیستان و دامنه های هندوکش و پامیر قابل تطبیق باشند ». (9) به گفته های آقای محصل باید اینقدر افزود که به جای آوردن قید (برخی از آنها ) میبایست قید( بیشترینه از آنها ) را می نوشت تا با واقعیت همسان می بود . زیرا چنانکه از فرگرد نخست کتاب وندیداد بر می آید از 16 منطقه یی که دراوستا نام برده شده و تثبیت گشته است اکثر آنهادر سرزمین افغانستان امروز واقع شده اند . مانند : بخدی (بلخ )، هرایوه ( هرات )، قندهار ، غزنه ، وایکرته (کابل )، هیتومنه (هیرمند ) ، زرنگ ( سیستان )، ره گه ( راغ) ، چخر( منطقه یی میان کابل و غزنه ، . اپرینه ویجو( سرزمینی در پامیر یا خوارزم –نزدیک دریای آمو )انیسا ، (نسا ، ترکمنستان کنونی) مورو( مجرای دریای مرغاب )سغده ( در شمال دریای آمو) ، هری ویتی ( ارعنداب ) .
زمان ظهور زردشت را پیوست به زمانی باید دانست که اقوام مادی و پارسی از آریانه واویجه از باختریا جدا گشته بوده اند .چون نام طوایف ماد وپارس در کتیبه های آشوری در نیمه قرن نهم ق م آمده است ، پس ورود آنها حد اکثر در اوایل هزاره نخست ق م باید باشد . بدین گونه ظهور زردشت باید در حدود 1000 ق م باشد .(10)
و دور ترین زمان این مدنیت را در حدود 1500 تا1400 ق.م باید به شمار آورد .
و اما همچنان که زمان ظهور زردشت در میان دانشمندان مورد اختلاف است در بارۀ زادگاه او نیز نظریات چندگانه وجود دارد . برخیها زردشت را از مردم پارس یا از مردم آذر بایجان یعنی غرب ایران دانسته اند .و کوشیده اند به این صورت آیین زردشت را تحت تاثیر دین یهود ویا به عبارت دیگر متاثر از فرهنگ بابلیان و آشوریان وانمود کنند .و لی چون در آیین زردشت اثری از این فرهنگها به مشاهده نمی رسد ، نمیتوان آنرا قابل پذیرش دانست.
برخی هم زردشت را از خانواده سلاطین ماد دانسته اند وزادگاه او را در آذر بایجان کنار دریاچه ارومیه جسته اند . بنابر این پنداشت ابتدا او به تبلیغ عقایدش در آنجا می پردازد ولی چون در آنجا سخنانش را نمی پذیرند و بر او می شورند به نواحی شرقی یعنی در بلخ یا خوارزم مهاجرت می نماید 0(11) . این گونه روایات بر اساس سنت استوار می باشدو در زمینه ، بدون ارایه هیچ دلیلی جز بیان این روایات ، زادگاه او را در غرب ایران وانمود کرده اند. ولی با وجود این ، اینان محیط گسترش آیین اورا نتوانسته اند از شرق ایران به غرب ایران بکشانند . وموطن پیدایی اندیشه های زردشت را بلخ یا خوارزم نگویند .
دو دیگر آنکه می دانیم زبان بلخ باستان که در گاتاها متجلی است با زبان وداها بسیار شبیه است ولی با زبان آریاییهای غرب آریاناواویجه به هیچ وجه شباهتی ندارد .
سه دیگر آنکه هرگاه زردشت تا سن چهل و دو سالگی در آذر بایجان بوده باشد ( چون او دراین دورۀ سنی به تبلیغ می پردازد ) چگونه می شود که با مهاجرت در بلخ ، در میان مردم آنجا به روانی و فصاحت به تبلیغ آیین خودش بپردازد و مردم و گشتاسپ ، شاه باختر را بتواند با عقاید جدیدش همنوا گرداند . مگر ممکن هست در فاصله میان آذربایجان و بلخ زبان مردم بلخ را آموخته باشد؟ بگذریم از اینکه در آن چنان شرایط دشوار ، پر از کوه وصحرا ومخاطرات که نه راهی وجود داشته ونه وسیله مسافرتی جز اسپ، ممکن نیست کسی بتواند این فاصله چند هزار کیلومتری را طی کند . وانگهی چه دلیلی وجود دارد که او اینهمه راه طولانی را طی کند و به بلخ بیاید ؟ .
منطقی تر آنست که گفته شود این مهاجرت از روستایی یا شهری در نزدیک بلخ ، صورت گرفته باشد که قاعدتا همیشه داعیان اندیشۀ نو در امر تبلیغ آیین جدیدشان دراندیشه یافتن همفکران و یاوران نیرومندی درمیان درباریان واشخاص پرنفوذ دیگر، می باشند تا کارترویج اندیشه های شان آسانتر گردد . چنانکه در اوستا و شهنامه نیز گشتاسپ وپسرش اسفندیار با پشتیبانی او به گسترش آیین بهی در بلخ می پردازند و کار تبلیغ زردشت را آسان می سازند . این موضوع در بارۀ مزدک بامدادان و قباد شاه ساسانی نیز صدق می کند .
در باره اینکه زردشت در خوارزم به تبلیغ آیینش پرداخته باشد نیز سندی ذکر نکرده اند . یکی از آب وهوای کوهستانی وسرد خوارزم یاد آوری نموده که گویا دراوستا بازتاب یافته است و دیگری شباهت میان لهجۀ خوارزم ولهجه گاتاها را بدون ارایه مدرکی خاطر نشان نموده اند . ولی دانشمندانی که به بلخی بودن او تاکید کرده اند ، به استناد خود کتاب اوستا که کهنترین سند اثبات شمرده می شود و سپس به شهنامه ها و اقوال دیگر استناد دارند که واقعه را در بلخ ذکر کرده اند . چون ایجاد مدنیت نخستین در بلخ و فرمانروایی گشتاسپ درآنجا و ظهور زردشت و سپس کشته شدنش دراین شهر به دست ارجاسپ تورانی خود بهترین گواه این ادعا می تواند باشد .
آقای محمد تقی راشد محصل ، دانشمند ایرانی می نویسد : « اگر آگاهیهای اوستا و متنهای میانه در کنار هم قرار داده شود می توان نتیجه گرفت که خاستگاه نخستین اریاییان منطقه ای است که شمالی ترین آ ن خوارزم و جنوبی ترین آن سیستان است .و به هر حال در شرق ایران است ونه غرب ویا شمال غربی اما ایرانویچ که در اوستا از آن بسیار نام برده شده است وغالباً آن را سرزمین اصلی آریایی ها دانسته اند به گمان نیولی سرزمین زردشت و زردشتیان است نه خاستگاه نخستین آریاها وبنابر سنت ، این منطقه مرکز زمین پنداشته شده و رود دائتی و پل چینود وچکاد دائتی در آن جاست وگاو گیومرث نیز درآن جا افریده شده اند وبا توجه به این منطقه دارای آب وهوای کوهستانی وسرد توصیف شده است .قابل قبولتر آن است که ان را خوارزم بپنداریم . »(12) و لی نویسنده محترم در صفحه ص91 مینویسد :« پس اوستا ، به طورکلی صفحات شرق و شمال شرقی ایران را توصیف می کند . آکاهی های جغرافیایی در مهر یشت ، فروردین یشت و زامیاد یشت نیز دیده می شود که برخی از آنها با مناطق شرقی ایران مانند سیستان و دامنه های هندو کش وپامیر قابل تطبیق می باشد . » (13) واینکه چرا خوارزم و نه بلخ و دامنه های هندوکش ؟ مولف چیزی نمی گوید . قدر مسلم آنست که منطقه کوهستانی با هوای سرد وچکادهای کوهستان را در همین دامنه های هندوکش و پامیر باید سراغ گرفت و نه در خوارزم که اصلاً در آن جا کوهستانی بلند دارای چکاد ها ،چنانکه در اوستا بار ها ازان سخن رفته ، اصلاً وجود ندارد .
دانشمند تاجکستانی پروفسور یوسف شاه یعقوبوف هم در پایان مقاله اش زیر عنوان (وطـــــن زردشـــــت (زادگــاه زردشــــت در کــــجـــاســـــت؟) به چنین نتیجه یی می رسد :
« از پدر و مادر زردشت پنج پسر: زردشت، ردوشتر، رنگوشتر، نوتريگا، نايوتيس و خواهر مديو مانگه بدنيا آورده اند . نامهای به اشتر پيوست بودن زردشت و دو برادرش نيز از باختر بودن آنها را تصديق مينمايد. زيرا اشتر دو کوهانه را زاده باختر ميدانند. اشتر در سنت آرياييها و باختريان حيوان مقدس حساب ميشود. ازينرو نام اشتر را در کنار نام نوزادان خود بر می گزيده اند. همينطور ما پيغمبر آرياييها زردشت را از باختر شرقی بر می شمريم و اين ناحيه ها که از آنها نام برديم شامل آريانويچ بودند. تدقيقات باستان شناسی در ختلان قديم نشان ميدهد که در هزاره دوم پيش از ميلاد در باختر شرايط اقتصادی و سياسی بوجود آمده تاسيس دولتی بزرگ آرياييها را طلب مينموده اند. برای تشکيل نمودن دولت بزرگ عقيده ای لازم بود، که تمامی آريایيها را باهم متحد سازد. منبع چنين باور عقيده دينی عموم آريايیها يکتا پرستی بود، که آنرا اولين پيغمبر زمین زردشت بوجود آورد. زردشت به دربار گشتاسپ آمده به او فهماند که در آسمان خدای يکتاست و در زمين هم یک شاه بايد باشد، گشتاسپ اين عقيده را پذيرفت و دولت بزرگ آرياييهای کشاورز را تشکيل نمود. اين دولت کيانيان بود که مرکز آن شهر بلخ در باختر ميباشد.» (14)
از زردشت و اندیشه های انسانی او ، دانشمندان ، شاعران و مورخان چه دری گوی ، چه تازی گوی در هر دوره یی از تاریخ ، به نیکویی یاد کرده اند. شهرستانی در کتاب الملل والنحل خود می نویسد :
« سه هزار سال از این آفرینش گذشت اراده الهی برآن رفت که در صورت نور درخشنده ترکیب صورت انسان را پدید آورد. وماه و ستاره ها و زمین را بیافریدوبنیه آدم سه هزار سال بیحرکت بود.بعد ازآن روح « زردشت » را در درختی که در اعلی علیین آفریده بود قرار داد و نشو نمو یافت تا آنکه به سی سالگی رسید . پس حق تعالی او را به پیامبری به سوی مردم فرستاد و او را دعوت نمود ، « گشتاسب » را به دین خود و او اجابت نمود و دین او عبادت خدا بود و نا فرمانی شیطان و « امر به معروف » و« نهی از منکر» و دور بودن از پلیدیه او گفت : نور وظلمت دو اصل ضد یکدیگرند و همچنین یزدان و اهریمن و این هردو مبدا موجودات عالمند ... و زردشت را کتابی است که آنرا زند و اوستا گویندآن کتاب بروی فرود آمده است و بعد از آن در موارد تکلیف که حرکات انسان است سخن گزار شد وبه سه قسم تقسیم نمود:
- گویش (گفتار نیک)
- منش (پندار نیک)
- کنش (کردار نیک) ... »
بیرونی می نویسد : « زردشت در علم نصف حکمای حران و پیشینیان ایشان بوده در علم و دانش پایه بلندی داشت که علم کسوفات نزد دانش او ناچیز بوده » (15)
دقیقی بلخی از هموطن فرزانه اش زردشت با سپاس فراوان بدین گونه یاد کردی دارد :
یکی پاک پیدا شد اندر زمان به دست اندرش مجمر عود و پان
به شاه جهان گفت پیغمبرم ترا سوی یزدان همی ره برم
خجسته پی ونام او زردهشت که اهریمن بدکنش را بکشت
شاهنامه چاپ بروخیم
ای روی تو رخشنده تر از قبلۀ زردشت بی روی تو چون زلف تو گوز است مرا پشت
امیر معزی
وگر قیصر سگالد راز زردشت کنم زنده رسوم زند و استا
خاقانی
آن آتشی که قبلۀ زردشت و عید اوست می دیدمش زدور و نرفتم فراترش
خاقانی
بیا ساقی آن آتش تابناک که زردشت می جویدش زیر خاک
بباغ تازه کن آیین دین زردشتی کنون که لاله بر افروخت آتش نمرود
حافظ
« اولدنبرگ Oldenberg معتقد است که ویشتاسپ پادشاه باختر که حامی زردشت است شخصیتی است تاریخی ، رئیس مملکتی جنگجو نبوده بلکه پیشوای مردمی زارع ودامدار است ، و درمبارزۀ بین خوبی و بدی که اساس دین زردشت است مردم و حیوانات عملاً شرکت دارند . » (16)
(( زردشت سیستم اقتصادی خود را موقعی پیشنهاد کرد که گروهی از آرینها از زندگی کوچ نشینی به صورت زندگی اسکان یافته و دامداری ساکن درآمده بودند ودرزندگی آنان گاو اهمیت خاصی داشت)) (17) .
اوستا ، میراث فرهنگی- ادبی بلخ باستان
نخستین دفتر شعر نیاکان ما همان سروده های زردشت پیام آور راستی و خرد است که ابتدا از زبانی به زبانی و از سینه یی به سینه یی نقل گشته تا به صورت نوشته در کتاب اوستا گرد آمده و به ما رسیده است .این سروده ها به زبان بلخیان باستان درکتاب «اوستا» ، (گاثاها ) یا (گاهان –دری ) نامیده شده است که به معنای سرودمیباشد و یک ششم کتاب اوستا را تشکیل می دهد وکهن ترین متن شعری است به صورت هجایی . هرسروده دارای بند هایی است که شامل بیتهایی با تعداد ثابت هجا ها می باشد . گاهان دارای پنج (گاه ) یا بخش می باشد و هر( گاه ) دارای فصلها یا ( هات) ها میباشد که در زبان بلخی باستان (مشهور به اوستایی ) مشتق است از واژه ( هایتی ). گاتها در بر گیرنده 17 سرود است و در اوستای بعداً تنظیم شده ، در میان (یسنها ) –بخش سرودها ودعاهای دینی – قرار گرفته است که یسنهای 28 تا34 و 43 تا 51 و 53 را شامل می باشد .
بخش دیگر گاهان بخش نثری آنست که در زبان بلخی باستانی یسنهای (( هپتنگاههایتی ))(به نام یسنهای هفت گانه یا هفت فصلی) نا میده می شده است .
این سرود ها که ازآن بیگمان سه هزارو سی سال و اندی گذشته است . نخستین بار بر زبان پاکمردی عشق آفرین به نام زردشت جاری گشت . زمانه های بیشماری را درنوشت و از سینه یی به سینۀ دیگر نشست تا در زمان پادشاهی اشکانیان که حکومت شان را یونانیان (باکتریا) نامیده اند ، به ثبت رسید ومجموعه آن سروده ها و نیایش ها و احکام را به نام ( اوستا ) نام نهادند . ( این نام در اوستا به معنای کتاب نیامده است)
در دوره ساسانیان که مردم پارس به آیین زردشت می گروند آنرا به زبان پهلوی ساسانی ترجمه کردند که «زند» و تفسیرش را «پازند » نامیده اند .
آنکتیل دوپرون فرانسوی( 1731 – 1805 )کتاب اوستا را از هند به اروپا انتقال داد و بار نخست از این کتاب ترجمه یی انتشار داد که در باره اوستا و اوستا شناسی سرآغاز کار به شمار می رود . دانستن معانی واژه های متن گاهان از لحاظ شناسه های صرفی آن بنابر کهن بودن و پیچیده گیهای زبانیش نسبت به دیگر بخشهای اوستا ، دشواریهایی دارد که جز در مواردی وِیژه دانشمندان اوستا شناس دارای اتفاق نظرنیستند .
به نظر گرشویچ 1968 با وجود ابهامات موجود ، اندیشه ها و عقاید والای زردشت که از لابلای سرود ها و گفته های انسانی و برین او می درخشیده اند ، کاملا آشکار است .
در سال 1937 استاد پور داوود اوستا شناس ایرانی نیز متن و ترجمه متن گاهان را چاپ کرد . کار استاد پور داوود متکی بر ترجمه وتفسیریست که بار نخست کریستین بارتولومه ، انرا انتشار داد . بارتولومه برزبان سنسکریت و زبان اوستا هردو مسلط بوده است که پس ازاو تا هم اکنون دامنه پژوهشها در این زمینه دوام دارد .
( با دریغ که در سرزمین خود این حکیم و شاعر بزرگ ، این فروغ بیداری ، توجه شایسته به عمل نیامده نه در بارۀ خود او ونه کتاب اوستا که این اهم اینک بر دوش فرزندان با فرهنگ او چون باری عظیم سنگینی می کند . وقت آنست که هممیهنان زردشت آنانی که آتش نامیرای میراث خرد ودانش او را در نهان خود شان زنده نگهداشته اند و به منابع علمی در باره او دسترسی دارند و به زبانهای معتبر بین المللی آشنا هستند ، به ترجمه و نگارش در این زمینه با جدیت بکوشند تا دین خود را ادا نمایند . همچنین لازمی است در دانشگاه کابل یا دانشگاه بلخ بخش اوستا شناسی تاسیس گردد و از اوستا شناسان خارجی دعوت به عمل آید تا کنفرانسهایی را برای تشویق دانشجویان برپا نمایند وبه پژوهشهای شان در افغانستان ادامه دهند . زیرا ترجمه هایی که دیگر همزبانان ما بعمل آورده اند ، همه دستکاری شده اند و غالباً قابل اعتماد نیستند . )
واما به شمول بخش گاهان سراسرکتاب اوستا پس از نخستین گرد آوری در دورۀ اشکانیان (دولت باختریان در اواسط سده 3 پیش ازمیلاد تا سال 55 م ) و سپس در دورۀ ساسانیان - خسرو انوشیروان (535م)ازان 21 نسک آماده شد. وچون زبان بلخی باستانی در دوره اشکانیان و ساسانیان جز در نزد مغان وموبدان نمانده بود . اوستا توسط موبدان و مغان از حافظه و روایات به صورت کتاب در آمد . استاد دهخدا دانشمند ایرانی در لغتنامه اش می نویسد :
(« برخی از خاور شناسان این زبان را { منطورش اوستاست }زبان باختری (بلخی) باستان نامیده اند . بنابر فرضیه ای که زبان مزبور معرف زبان اهل باختر ( بلخ )- یعنی همان کشوری که گشتاسب شاه به تشویق زردشت ، در آن به ترویج آیین مزدیسنا پرداخت می باشد ولی این فرضیه باطل است و طرفدار ندارد. » (18) . ولی متاسفانه استاد دهخدا دلیلی بر باطل بودن آن فرضیه نمی آورد و ضمناًً از طرفدار نداشتنش میگوید . در حالی که سه جمله بالا تر آن موضوع را به استناد برخی از خاورشناسان ابراز می دارد که خود بخود بر وجود طرفداران آن نظریه گواهی می دهد . پس چگونه می توان گفت که آن نطریه باطل است و طرفدار ندارد ؟ »
آریاییان بلخی که خود یکی از پدید آورندگان مدنیت و فرهنگ باشکوهی بوده اند در آغاز آن طلیعۀ بیداری بنابر نداشتن خط ، سنتهای ادبی خود را به گونه شفاهی توسط روحانیان و نقالان ونوازندگان به بازماندگان خویش انتقال می داده اند . واژه « گوسان » که در زبان پهلوانی یا پارتی به معنی کسیست که مواریث ادبی هنری شاهان کیانی و پیشدادی را از راه شعرونوازنده گی و آوازخوانی انتقال می داده اند به همین معنا به کار می رفته است . امروزه معادل ین کلمه را در زبان دری خنیاگر می گویند . در منظومه {ویس ورامین } واژه گوسان ، در دوجا به کار رفته است . در کتابهای پسین که سنت ادبی باستانی به ثبت رسیده و خط بوجود آمده است ، روحانیان زردشتی یا موبدان ، تمامی اوستا را ازحفظ به نوشته در آورده اند و ترجمه کرده اند .
برعلاوه روشن است مادامی که خط به وجود می آید دیگر سنتهای ادبی ، رفته رفته جایشان را به کتیبه نویسی ، رساله وشعر خالی می نمایند هرچند که سنت حفظ یادگارهای گذشته گان به صورت یک حرفه و به صورت یک ضرورت عامه پسند که اکثریت از سواد خواندن ونوشتن بی بهره بوده اند ، یک نیاز عام اجتماعی پنداشته می شده و به همین علت در درازای سده های بسیار ، دوام خود را در میان مردم حفظ کرده بوده است . چنانکه از اشاره هایی که فردوسی در مورد گرد آوری شاهنامه و داستانهای پهلوانی به عمل آورده است میدانیم بخش بزرگ شاهنامه فرآورد ثبت همین سنتهای زبانی خراسانیان ویا مردم پار دریابوده است . چنانکه در جایی گفته است :
زبلبل شنیدم یکی داستان که برخواند از گفتۀ باستان
و بلبل لقب استادان حماسه خوان ونوازندگان ونقالان دوره گردی بوده که در میان مرد م خراسان به نقل و روایت داستانهای باستانی و پهلوانی می پرداخته اند و فردوسی داستان رستم و اسفندیار را ازیکی از همین بلبلان ، نقل کرده است . جلال خالقی مطلق یکی ازنویسندگان معروف ایران می گوید که در آسیای میانه وشرق ایران ( منطورش خراسان یا افغانستان امروز است ) یک لقب قدیمی بوده است (19).
{به یاد دارم در لیسه باختر ولایت بلخ ، هنگامی که دانش آموز آن مکتب بودم پسرک سیاه چردۀ آواز خوان را دانش آموزان لیسه « بلبل سارندوی » لقب داده بودند . چون واقعاً پسر خوشآوازی بود که محافل مکتب را با آواز خوشش شور وحال می بخشید . (اگر حافظه ام اشتباه نکند ، نام این پسر عبدالمنان بود ) به هر رنگ سیمای آن بلبل شور آفرین تا هنوز در خاطره ام پایدارمانده است . }
پس از ایجاد خط در سده ششم پیش ارمیلاد اسناد دولتی و کتیبه ها و رساله های دینی وغیر دینی به ثبت می رسند . در دوره میانه ، بویژه پارتیان ونیزمانویان و ساسانیان تا دوره اسلامی با انبوهی از نوشته ها و یادگار های کتبی ، سنت خرد ورزانه نیاکان خویش را حفظ کردند . متاسفانه بخش بزرگی از این یادگار ها در اثر یورشها و ایلغار های جهانکشایانی چون اسکندر و بادیه نشینان عرب و چنگیز وتیمور ، از میان رفته یا در زیر خروارها خاک مدفون گشته اند . ابو ریحان بیرونی نابغه بزرگ دربار محمود زابلی ، فاجعه این بربادی راتوسط اعراب بادیه نشین ، چنین افشا می کند : چون « قتیبه بن مسلم باهلی برمردم خوارزم دست یافت ، نویسنده گان ایشان را کشت ، هیر بدان را نابود کرد ، کتب ورسایل آنها را بسوزانید ، ازآن پس مردم خوازرم در نادانی فرورفتند وآنچه که از احکام و علوم می دانستند همه را سینه به سینه نقل کردند وتنها از روی حافظه می گویند ( سال87 هجری) (20) شاید بر حسب اتفاقی دیگر ( اتفاق می گویم چون از حکومت مداران قبیله سالار هرگز چشمداشت کار فرهنگی دلسوزانه نمی رود ) چنان که کتیبه ارزشمند « سرخ کوتل بغلان » به صورت اتفاقی از زیرخاک پیدا گشت ، روزی آن آثار به دست بازماندگان آنان کشف و ثبت تاریخ ما گردند . رودکی سمرقندی با یاد آوری این سنت آنرا به نسلهای بعدی توصیه می نماید :
تا جهان بود از سر آدم فراز کس نبود از راه دانش بی نیاز
مردمان بخرد اندر هر زمان راز دانش را به هرگونه زبان
گرد کردند و گرامی داشتد تا به سنگ اندر همی بنگاشتند
دانش اندر دل چراغ روشن است وز همه بد بر تن تو جوشن است .
وخود به عنوان یک گوسان با نواختن چنگ امیر نصر سامانی را وا می دارد تا هیجان زده از بادغیس هرات به سوی بخارا بتازد .
میدانیم که کتاب اوستا نخست به زبان پارتی (پهلوی اشکانی) گرد آورده می شود یعنی در همان زادگاه زبان در بلخ یا باختریا ( نباید فراموش کرد دولت بلخیان در آن زمان محدوده فراتراز امروز را داشته است که شامل آسیای میانه و سراسر خراسان بزرگ می گشته است. پایتخت این قلمرو بزرگ بلخ بوده است که بنا به روایت مولف کتاب bulgarski khroniki/ / از زبان استرابون مورخ یونان باستان ، بلخ آنزمان را « ستاره آسیا » نامیده است) وقلمرو این امپراتوری پارتی تا بین النهرین گسترده بوده است .
سر آغاز ادبیات حماسی کشور ما دوره پیشدادیان وکیانیان است . از این دوره ، دانشمند دنمارکی کریستن سن ،زیر نام «کیانیان» به گستردگی سخن رانده و این دوره را در اوستا در واقعیت تاریخ ایران شرقی( یا افغانستان امروز) نامیده است .در این دو دوره که دوره های استوره یی آریاییان است در بارگاههای خدیوان و پهلوانان فرهنگ گستری چون : هوشنگ –دری ( اوستا -هئوشنگه ) (کشنده دیوان ) ، تهمورث (urupi taxma اوستا ) کیقباد و کیخسرو وکی گشتاسپ و غیره رامشگران و خنیاگران و راویانی وجود داشته اند که بر کارنامه های پهلوانان و شاهان چون زریر و اسفندیار و رستم و خانواده رستم بارامش و سرود سخن می رانده اند و سپس آن روایات و اشعاردهان به دهان در میان مردم باز گفته می شده است که در دوره های بعدی چنانکه یاد آور شدیم یعنی در دوره پارتها و مانویان و ساسانیان ، این اشعارو داستان ها در هیات خداینامه ها و نامه های خسروانی و پهلوانی خراسان زمین ثبت شده و درکتابخانه های شاهان نگهداری می شده اند. در یشتها –یشت 13 ، بند132 ویشت 19 ، بند71 از این هفت تن -کوی در زبان اوستایی kauui به این گونه یاد شده اند :1 - در اوستا- کوی کوادته ( در زبان دری – کیقباد )، 2- در اوستا -کوی اپیواهو ( دری - کی اپیوه ) 3- در اوستا -کوی اوسان ( دری –کی کاووس ) 4- در اوستا- کوی آرشن ( دری – کی آرش ) 5- در اوستا - کوی پیسینه ( دری- کی پشین )6 - در اوستا -کوی سیاورشن ( دری- کی سیاوش ) 7- در اوستا - کوی خاوسراوو ( دری-کی خسرو) (21) .
اکثر داستانهای کیانی در کتاب اوستا وجود داشته ولی در دوره ساسانی پس از پذیرش آیین زردشتی توسط آنان ، به نسبت سختگیریهای روحانیان ساسانی ، از میان برده شده است . ولی سیمای گشتاسپ و پسرش اسفندیار و برادرش زریر در ادبیات اوستایی حفظ شده است .چون اینان برای نخستین بار آیین زردشت را به عنوان حامیان دین بهی در بلخ ( اوستایی – بخدی )و دیگر نواحی قلمرو گشتاسب می گسترانند . زهره زر شناس پژوهنده ایرانی با واقعبینی و دور از یک سو نگری ، می نویسد :« این روایات اصولاً به ساکنان شمال شرق ایران ووطن اوستا یعنی ایرانویچ تعلق داشتندو از افسانه ها وداستانهای غرب و جنوب ایران که در آثار مورخان یونانی بدان ها اشاره شده است ، در این کتاب اثری دیده نمی شود .» (22)
پس از دوره پیشدادی وکیانی ، دوره اشکانی در تاریخ ادب کشور ما و کشورهای منطقه نقطه مهم آفرینشهای روایی ونقلی به شمار می رود . آثاری مانند « یاد گار زریران » ،متن موجود رساله دارای 3000 وازه به زبان پهلوی ساسانی است . از زمان نوشته شدن این اثر گرانبها تقریباً 2000سال گذشته است ولی تا هنوز شور گرمای حماسی خود را از دست نداده است و دران از دلاوریها و پاکنهادیها و بلند دستیهای رزیر ودیگر پهلوانان وجنگاوران آرینی و از پیشوای فرهنگ پرورشان زردشت وهمچنین شاه گشتاسپ ستایش شده است . این اثر از حماسه های کیانی شمرده می شود که جنگ گشتاسپ رابا ارجاسپ تورانی و حادثه کشته شدن زریر و پسر خورد سال او بستور را بیان می کند . کریستن سن این منظومه را حلقه وصلی با منظومه های قهرمانی یشتها میداند . همچنان منظومه « درخت آسوریک» ( مناظره میان درخت خرما و بز ) یکی دیگر از آثار منطومه های بازمانده از دوره اشکانیان است . استرابون مورخ یونان باستان ذکر می نماید که در آرین زمین ترانه یی خوانده می شده که در آن 360 سودمندی برای درخت خرما ذکر شده است که گفته میشود به صورت ضمنی اشاره به همین منظومه دارد . هم چنان ویدن گرن « سرود مروارید » را یک سرود پارتی و بسته به شرق آرینزمین می داند . در این سرود از پادشاهی کوشانیان وبابلیان یاد آورده شده است :
...گوهر های قزحسان از ولایت کوشان ...
....من از مرزهای میشان ...
...به سرزمین بابل رسیدم ....
حمایت بهنگام شاهان پارتی از این میراث ادبی آرینزمین و فرهنگ یونانیان وهمچنین حمایت فرهنگی کوشانیان از داشته های فرهنگی این سرزمین که بیشترینه آثار با ارزشی ازآن دوره در دسترس ما باقی مانده است ، شایان توجه می باشد . از این دوره متاسفانه آثار نوشته شده ادبی در دست نیست ولی در عوض آثار سنگی و برونزی و اسباب آلات تزینی کشف شده که بر توانمندی هنری مردم کشور گواهی می دهد . زبان مادری فرمانروایان کوشانی زبان بلخی می باشد که خود شاخه یی از زبان بلخی باستان شمرده می گردد .
مهمترین آثار فرهنگی ازدوره کوشانیان که به زبان بلخی میانه و با رسم الخط یونانی نوشته می شده است ، در دسترس ما قرار دارد . کتیبه سه زبانه دشت ناور غزنی ، ، کتیبۀ رباطک ، سنگوشته 25 سطری سرخ کوتل بغلان ( سده 2 م ) ( این کتیبه را بار نخست هنینگ ترجمه کرد). همچنین می توان در این مورد به مقاله : Bactrian documents from Ancient Afghanhstan
نوشته پروفسور Nhcholas Williams Sims مراجعه نمود. سنگنوشته کنشکا مکشوف در بغلان ، نوشته های روی دیوار در قره تپه ، سنگنوشته های مکشوف در دره توچی پاکستان نزدیک مرزکشور ( سده 9 م ) ، چند سنگنوشته کوتاه در دلبر چین مرکزجغتو. همچنین دستنوشته هایی به زبان بلخی میانه با رسم الخط یونانی کشف شده در ترکستان چین و متعلق به قرن های 4 تا نهم میلادی با مضمون بودایی ، دستنوشته هایی بر پوست درخت غان درکمپیرتپه و کشف بیش ازیکصد نامه وسند که درسده های 4تا 8 میلادی در شمال هندوکش نوشته شده اند و غیره .(23) . این نیز گفتنی است که بیشترینه پژوهشهایی که تا کنون در باره زبانها ، رسم الخط ها و ادبیات گوناگون باستانی ما و منطقه به عمل آمده به دست دانشمندان غربی صورت پذیرفته است . مانند کریستین بارتولومه ، برتلس ،جکسن ، دوشن گیمن ،دومزیل ،سولوخوف ، کوریلویچ ، گرشویچ ،میه ، وست ، هینتس ،آبایف ، کریستن سن و دیگران . ( بنابر حجم مختصر این نوشته جای بررسی فلسفه و آیین زردشت که بایسته بود بر آن نگاهی افگنده شود ، پرداخته نشد . نویسنده )
ویژه گیهای دستوری
خاور شناسان غالباً زبانی را که در کتاب اوستا به کار رفته ، آغازینه زبان گروه شرقی می دانند که دارای دو نوع گویش قدیم و جدید بوده و از جهت آوایی، دستوری و واژگانی با آنکه دارای ویژه گیهای مشترکی هستند دارای تفاوتهایی نیز می باشند . اسمها و صفتها در متن اوستا براساس اینکه چه واکی (حرفی) را می گیرد صرف خاص خود را می داشته باشند . این واکها در زبان بلخی باستان به دو گروه واکه (مصوت )و همخوان ( صامت ) تقسیم می شوند . مصوتها به مصوتهای کوتاه و بلند جدا می گردند . برخی از شناسه های صرفی میان حالتهای گوناگون صرفی مشترک هستند . وضعیت صرف فعل در اوستا بسیار گسترده تر از دستگاه فعل در زبان دری می باشد . دانشمندان بدین باورند که زمان هایی که امروز شناخته نیستند و دستگاه صرفی که از میان رفته اند در آن وجود دارد و خصوصیات افعال با زبان همریشه اش زبان سنسکریت هماهنگ است . واکهای الفبایی به یکدیگر نمی پیوندند و از این جهت یک صورت دارند . در اوستا نقطه گذاری به خوبی مراعات می شود . که در برابر هر توقف کوتاه یا بلند یک نقطه و سه دایره کوچک یا بزرگ به کار رفته است . افعال دارای سه حالت می باشند ، حال ، نقلی ، گذشته . هرکدام از این افعال دارنده وجوه اخباری ، امری ، التزامی ، انشایی وتمنایی و صفتهای فاعلی و مفعولی می باشد .
واژه ها در اوستا یا ساده اند یا مشتق که مانند زبان دری با افزودن پیشوند وپسوند ساخته می شوند .واژه های ساده اوستایی گاه با ریشۀ فعل یک صورت دارند . مانند vak که هم معنی « سخن» رادارد وهم معنی « سخن گفتن » را. در صورت اول اسم است و در صورت دوم ریشه . ترکیبها از دو جز مستقل معنی دار تشکیل می گردد و ازاین رو توانایی زیاد واژه سازی را داراست .
از لحاط معنا شناسی اوستای کهن به ویژه « گاهان » که بخش شعری اوستا را تشکیل می دهد ، یکی از دشواری های آن است . این دشواری از عدم شناخت برخی از واژه ها سرچشمه می گیرد . به این منظور گاهی لازم می افتد برای دانستن انها از زبان هند باستان مدد بجوییم .
صفت در اوستا جنس ندارد .و از نطر شمار ، جنس و حالت با موصوف خود مطابقت می کند . اسم و صفت را به دو گونه می شود مونث کرد . اگر واژه به a تبدیل می شود مانند اسپ p aas ( اسپ نر) ،aspª ( اسپ ماده ). دیگر با افزودن é در پایان در این مورد معمولاً تغییراتی آوایی نیز حاصل می شود . مثلاً vohu به معنای خوب ،( مذکر) ، vaìhué خوب (مونث) می شود . (24)
نتیجه کشور ما از دورانهای پیش ازتاریخ و در دوره های تاریخی ، سرزمین داشته های فراوانی بوده است . از عصر پهلوانی تا گسترۀ فرهنگ اوستایی و پس از آن ، سنتهای روایی و فرهنگ ملی ما از دوسوی دامان هندوکش و بلخ و سیستان و آسیای میانه آغاز می گردد و با پدیدار شدن وخشور بزرگ ، زردشت و کتاب خرد پالا و شاعرانه اش ، اوستا ، سر نامه ادبی و فلسفی و سر چشمۀ زندگی مادی ومعنوی ماقرار می گیرد . آن آغاز پر شکوه به روایت تاریخ ، میراث غنامند باشنده گان این آب و خاکست که پاسداری ازآن و رشد و بالنده گی اش یکی از وظایف ملی ماشمرده می شود . شناخت این جریان وحفاظت از آن از دستبرد بیگانه گان و خودیهای نادان و مغرض نیز یکی دیگر از وظایف وابسته گان آن کلیت پر افتخار می باشد . که متاسفانه در اثر بی کفایتی حاکمان طفیلی و قبیله گرا و بی سواد صد سالۀ اخیر ، بسیاری این داشته های ارززنده را از دست داده و خود کم کم از آن بیگانه گشته ایم تا سرحدی که امروزه بسا از داشته های تاریخی مان را از خود نمی دانیم ویا از اهمیت آن بی خبریم . جامعه خراسانی ( افغانستان امروز) با نفوذ قبیله سالاران در دستگاه حکومات ، کشور را از لحاظ بیان گذشته فرهنگی اش به قهقرا برده و از هویت بایسته اش جدا نموده است . زیرا به بیان بیدل بزرگ : ( سامان این شبستان کوری و بی چراغی ) بود . ولی آن کاخ شکوهنده و استوار امروزه بار دیگر به همت فرزندان رسالتمند میهن ، کشف می گردد و به هستی خودش ادامه می دهد و ملت به هویت اصلی خودش باز می گردد . دیگر سر رشته از کف بی کفایت قبیله گرایان بیرون می رود و روز تا روز مشت جعلکاران تاریخ و فرهنگ ستیزان ما گشوده می شود . اگر در دورۀ خاندان یحیا ،عده یی از شوونیستان شناخته شده ، رهبری فرهنگ افغانستان را دردست داشتند که بر دلها مهر زده بودند وبر زبانها نیز و از اکادمی علوم کشور پشتو تولنه ساخته بودند و سالیانه هزینه های هنگفتی را بیهوده صرف کتابهایی می نمودند که نه خواننده داشتند ونه در ساحۀ پژوهشهای علمی و تالیف و ترجمه ، گرهی را می تونستند باز کنند . زیرا سرنوشت فرهنگ عام جامعه را به دست مشتی متعصب بی دانش ویا عناصر خنثا و بی خاصیت ، سپرده بودند . اینان چون فاقد ظرفیت لازم علمی و جهانبینی علمی بودند ، بر خلاف هوا خواهیهای دروغین پشتونولی ، به زبان و ادب پشتو نیز خدمت شایسته یی ، انجام نداده اند . هدف اینان تنها و تنها آب خت کردن و ماهی گرفتن بود و بس . امروزه مردم می خواهند خود بر سرنوشت خودشان حاکم باشند . اکنون دیگر یخهای فاشیزم و شونیزم شکسته شده است و جلو خیزش خرد ورزانۀ فرهنگیان کشور را کسی نمی تواند سد کند .
وقت آنست همه باشنده گان صالح کشور از ازبک وهزاره و افغان و تاجیک گرفته تا ترکمن و نورستانی و پشه یی و ... که در گسترۀ بزرگ و آکنده از دستاورد و آفرینش آن ، همه حق مساوی دارند ودر ایجاد آن ،همه گان سهم داشته اند ، یکجا باهم در بازسازی آن کاخ فرازندۀ بزرگ تاریخ وفرهنگ متعلق به خود شان ، دست به کار شوند .و میراث تفوق طلبی وفکرنامیمون فرهنگ زدایی ملی و کژاندیشی هایی ساخته وبافته شده شوؤنستی را از اندیشه و تفکر خودو فرزندان شان دور سازند و از نو به پژوهش های مستقلانه بپردازند و این خاک بی همتا را که هم اکنون در سده بیست ویکم برخی ازکشور های اروپایی ، زادگاه نخستین شان را دامان پر برکت هندو کش میدانند ،(25) به جایگاه والا و حقیقی اش آنچنان که قرنها در آن زیسته بوده اند، دوباره برسانند .
( پایان بخش نخست)
پی نوشتها :
(1-الف) شهرام هدایت . واژه های ایرانی در نوشته های باستانی ( عبری ، آرامی ، کلدانی ،. تهران 1377 )
(1-ب) ( ر .ک میراث ادبی وروایی در ایران باستان . زهره زرشناس .101)
(2-الف) صدیقی- شمس الدین ظریف .مقاله ( نظری بر اسلحه و آلات افزار حربی باستانی افغانستان ،
مجله باستانشناسی ، کابل .شماره 2 سال 1359 ص،45 )
(2-ب) همانجا
(3) تاریخ ادبیات دری ، کتاب درسی برای صنف 8 . کابل 1363. ص،5
(4) زهره زرشناس ، کتاب میراث ادبی روایی در ایران باستان .. سال1384 .ص 44
(5) استاد عبدالحی حبیبی « زین الاخبار کردیزی »، ص 33
(6) (تاریخ دامپزشکی ایران –ج. اول .سال 1372.انتشارات دانشگاه تهران ص127 )
(7) جعفریان ،علی اکبر ««گاتها»» – چاپ اوشتا ، امریکا. ص 142}
(8) محصل محمد تقی راشد .. « اوستا » ص 17
(9) همانجا .ص 91
(10) ( گریشمن _ ایران از آغاز تا اسلام .ترجمه دکتر محمد معین .1368)
(11) ( زرین کوب ، تاریخ ایران قبل از اسلام . تهران 1368) .
(12) محصل -محمد تقی راشد « اوستا» ص19
(13) همانجا .
(14) پروفيسور يوسف شاه يعقوب اف .برگـــردان: دکـتــر صاحب نـــظرمـرادی(سایت خراسانزمین )
(15) به نقل از کتاب المدخل الی علم احکام النجوم . ص 19
(16) تاج بخش ، دکتر حسن . تاریخ دامپزشکی وپزشکی ایران ، سال 1372–-ص 208 )
(17) همانجا . به نقل از تاریخ تمدن ایران –هانری ماسه ، رنه گروسه و جمعی دیگر .ص209.
(18) دهخدا علی اکبر. لغتنامه .. در باره واژه اوستا .
(19). {به نقل از «فرهنگ شاهنامه » ، حسین شهیدی مازندرانی –بیژن ص144
(20). به نقل از مقاله دکتر نصرت الله فروهر از کتاب « مجموعۀ مقالات نخستین همایش ملی ایران شناسی . تهران ، خرداد 1381 چ، اول . 1383 » ).
(21) زرشناس زهره « میراث ادبی روایی در ایران باستان.تهران .1384. ص37
(22) همانجا ص34
(23) همانجا ، ص96 و مجله باستانشناسی ، کابل.شماره 2 . سال1359
(24) (بخش ویژه گیهای دستوری اوستا، برگرفته شده از کتاب (اوستا ) محمد تقی راشد محمل . ص64 .)
(25) دانشمندان کشورهای بلغارستان و هنگری تاکنون چندین کتاب نوشته اند که درآن ها دامنه های هندوکش وقلمرو بلخ را خاستگاه تاریخی خود میدانند و واژه بلغار را صورت تحول یافته بلخار و بلخ وانمودکرده اند .

سه‌شنبه، اسفند ۲۲، ۱۳۸۵

بیژنپور - آ.آبادی

دوازدهمین
دژم بهار نبود استاد علی مزاری
(مرید ومراد آزادی)


شصت سال پیش از امروز در پیش هفته ی بهار (آخرین هفته از ماه حوت 1326) در خانواده ی حاج خداداد یک کشاورز محلی باشنده روستای نانوایی حاکم نشین چهارکنت از توابع بلخ نامی، کودکی بدنیا آمد که به تأسی ازفرهنگ مذهبی نام این نوزاد را بزرگی در آن محل عبدالعلی نهاد. اما در 48 سالگی پس از اتمام حجت وانجام وظایف یک رهبر کاریزماتیک (ایستنده ی خط مقدم حق خواهی و دلاوری در مقام پیشوایی) قربانی دسیسه های دشمنان خود شد وبا تن پاره پاره به زادگاه خویش برگشت و درسینه ی خاک مزار آرمید. از آنروی درحق او میگویند:

مرد وزن هزاره درسینه میزند مشتدرپای مرقداو، مردیکه کینه را کشت

نامش همیشه ماناد، دردفتر زمانه!
کاو نخشناس بیدار، تارزمانه میرشت

خانواده ی عبدالعلی پیش از آنکه مقیم آنجا بوده باشند، از محله ی سرخجوی حاکم نشین ورس بامیان به بلخ رفته بودند. میدانیم که تاریخ گذشته ی هزاره ها را میشود با چشم بسته خواند و از سیر وسفر وکوچ وگذر اجباری و استکباری ناشی از امر حکومتها ی طایفه، سرگردانی و هرج زندگی آنان را فهمید. همین بس است که میدانیم، زیستنامه ی استاد عبدالعلی مزاری از کودکی تا پایان زندگی همواره دستخوش گردشها ودگرشدهایی بوده است که در دیگران ورهبران دیگر کمتر چنین اتفاق افتاده باشد.

من به سرگذشت سرگردان استاد مزاری که در کتب وآثار گوناگون و سایتها و نامه های فراوان الترونیک ثبت وقابل دسترسی است، نمی پردازم. اما دریغ میدانم که از ویژگیهای او در مقام یک پیشوای آزاده و آزادی خواه سرشار و فراموش ناپذیر اشارتی نکنم. این مرد چندان هوشمند ودلیر بود که با پایمردی استوار میان امروز ودیروز جامعه ی هزاره خط درشتی کشید و از دایره ی تنگ ریسمان بوشی این قوم زحمتکش وپر برکت را به میدان حضور جاویدانگی در ترتیبات سیاسی این سرزمین تحول داد. او خود مرگ با افتخار را برگزید و نقش خویش را درفرش ابدی زیست پایگی تاریخ مدرن این دیارحک حکایت نمود.

پیشنهادها و دکترین سیاسی جامعه ی هزاره برهبری آن بزرگمرد، سازنامه ی سزاوار برای حل بحران سیاسی روزگار مابود. او طرح چهار قومی (برابر حقوقی اقوام بر اساس شعاع وجودی آنها) را تیوریته کرد و برای شرح آن هم در سیمنارها و هم در گفت وگزار رادیو نامه ها خود بمیدان آمد. در تاریخ اندیشه های ملی و تفکر برابری خواهانه ی آزاداندیشان دیروز وامروز که در آستانه سده ی نخستین آن هستیم، هیچکس بیشتر وبهتر از بابه مزاری رهبر جامعه مدرن هزاره و تشیع افغانستان، درنهادینه کردن حقوق و زادی مردم؛ حرف روشن و خط آفتابی بیان نداده است.

اگر مشروطه خواهان دربرابر حاکمیت های تباری وطایفه ای که مانع درشت آزادی و اندیشه بودند، قرار گرفتند وآرزوی مشروطیت نظام استبدادی را مینمودند، اگر روشنفکران پس از مشروطه خواهی در دوران حصول استقلال سیاسی کشور از پیش شرطهای دموکراسی پارلمانی هواداری مینمودند، اگر دوران احزاب ومبارزات سیاسی انقلابی منبعث از تحولات همسایه ی شمالی ما (شوروی وقت) در اندیشه های پیشگامان تحولات سیاسی این دیار در دهه ی چهل بظهور آمد، اگر مبارزات ضد ستم دربرابر نظام ستمشاهی نادرخان و بازماندگان او، با بینش ملی وبرابری خواهانه روشنفکران شمال (شهید اسماعیل بلخی، اسماعیل مبلیغ، محمدطاهر بدخشی ومولانا باعث و...) پایه گذاری شد وتا امروز ادامه دارد و اگر سنگ بنیاد مقاومت در سالهای پس از تجاوز نیروهای مسلح شوروی به افغانستان در سنگرهای آزادی بدست پایمردانی چون زنده نام احمد شاه مسعود، زنده یاد استاد علی مزاری وزنده مردانی نیز مانند پروفیسور ربانی، ژنرال عبدالرشید دوستم، امیر اسماعیل خان، استاد عبدالکریم خلیلی، حاج محمد محقق، سید حسین انوری، حاج سید علی جاوید، حاج سید منصور نادری و دهها مرد استوار وپایداردیگر نهاده شد، این اقدامات درکل از عناصر جنبش برابری خواهی و محصول مبارزات ضد ستم ملی بودند. اما طرح وتزس خاصی برای پایان بخشیدن به ماجرای اقتدار بیداد گران این سرزمین؛ بروشنی اندیشه های بابه مزاری (طرح چهار قومی) بمیدان نیاوردند. چندی ازاین شخصیتها کارهای مهمی به انجام رسانیدند، مگر تعدادی نیز سخن حقیقی دل خویش را یا درپرده گذاشتند ویا ناگفته ماندند.

به پریشانی روزگار پریشان خاطری مردم صبور هزاره بر نمیگردم، آن روزگار رابا چشمهای باز خویش دیده ام. بیادم هست که استاد مزاری چنین پیشامد احتمالی را خود همیشه میگفت. این شعر در بیان کوتاهی از آن دوران خود حکایتی است. انصافا مردم هزاره رنج ناقراری روزگار برده اند و آنان را می شاید که برای آرامش بازماندگان هزاران جانباخته ی خویش تقلای بیشتر کنند و به مدارج بلند برابری و آزادگی نایل شوند.

لغات نام تو یعنی هزاره ممنوع است

لغات نام تو یعنی هزاره ممنوع است
و درتحسب خصم این شماره ممنوع است

کنار جاده نوشتند کاین گذر بند است
عبو ر هرچــه هــزار وهـزاره ممنوع است

چه روزگار غریبی شد وچه رسم بدی
که جــز به مرگ تراراه وچاره ممنوع است

برای آنکه چرا دست باز می خوانی
نمـــاز شیعـه بدین آشکاره ممنوع است

چگونه زنده بمانی که حرف حق گفتی
بهـــرکرانه چو هستی گزاره ممنوع است

دراین حوالی اگر، بگذری بجای دگر
بمان بمان! که عبور دوبـاره ممنوع است

به نام تیره ترا بادم تبــــر کشتند!
که در نجابت شهـر این قواره ممنوع است

هــزار نسبت ونام دیگر به تو دادند
و نیز گفته شد اینکه: کفـــاره ممنوع است

بروی پرده دیوار بــا تفنگ نوشتند:
نگه بـه سوی فـــــراز ستاره ممنوع است

هزار را عدد نحس گفته دار زدنــد!
لغـات نام تــــو یعنی هــزاره ممنوع است
(بیژنپور آبادی)

خوشبختانه جامعه ی هزاره امروز به پایه های بلند آگاهی وباور آزادی رسیده است. هرچند که بر گورستان این طایفه بیشترین پارچه های سرخ بلند است، اما از آنروی که بیشترینه میدان داری از این جماعت بظهور آمد، دست آمد بهتری نیز باید مال ایشان باشد. به سخن حضرت مولانا ی رومی که میگوید:

اقتضای جان، چوایدل آگهی است
هرکه آگه تر بود جانش قوی است
(مولوی)

هزارستان ایستاده بر سکوی انتخاب اینک حرف اول را باید بزند. آنان که جانبازی بیشتر میکنند، زمین بیشتری را گلگون کرده اند و این در حقیقت زندگانی مرد وزن وپیر و جوان هزاره را بر میتابد. امروز درس آموختگان این تبار کمتر از نیاموختگان آن نیستند. پژوهشگر و سیاست شناس، دانشمندو جامعه شناس، اندیشه ورز و نویسنده، روزنامه نگار و سخنور و استاد و اموزگار سرشناسی اگر هست ازاین تیره برخاسته اند. اگر بازرگان و کسبه کاری در شهر هست ازاین گروه مردمی هستند و اگر دانشجو ودانش آموزی هست میتواند بخش بزرگی از ایشانرا همین طایفه باشند.

استاد علی مزاری بیگمان یکی از مهمترین شخصیتهای دوران مقاومت در افغانستان است. هیچ رهبری همپای او دلباختگان خودرا ندارد. او از مردان حقیقی روزگاربود، اخلاق وتهذیب او باعث شده بود که جامعه ی هزاره اورا " بابه مزاری " لقب بدهند. او 48 سالگی را بسر نرساند ودر جوانی جان خویش را هدیه ی مردمش نمود. او ترس وگریز و میدان خالی کردن و تمایل به دارایی و ثروت را از ریشه در خود خشکانده بود. استاد مزاری مرد دلاور، مردم دوست، منزه از لوث فساد و فحشا ومرد تقوا و ایمان داری بود. او دراین سرزمین یک نمونه ولی همزمان یک حریف داشت، حریف او که چون خودش با ابزار مردم داری و پاگیزه نفسی مسلح بود و تقوای پیشوایی را داشت، شخصیتش نیز برای مخالفان محل حرمت و تعظیم بود. این حریف بابه مزاری در اخلاق و سجایای مشترک کسی نبود جز " احمد شاه مسعود ". هردو پیش از آنی که به پیری نزدیک شوند، این اتفاق نیز هست که هردو در کل زندگی 48 ساله بشهادت رسیدند.
استاد مزاری رهبر بی بدیل یک ملت است وهیچ هزاری یی نیز به این آسانی نمیتواند درجایگاه او بنشیند و کمالات اورا داشته باشد. اما بدون شک هزاره هایی نیز هستند که با کمال صداقت راه اورا میروند و از پیشنهاد های او هنوز تبعیت دارند. بابه مزاری نماد برابری خواهی و عروج جامعه هزاره به مدارج بلند آزادگی و سربلندی است. ازهمین روی به او میگویند " مزاری بزرگ "!



پیشنهادهای بابه مزاری چه بود؟
پیش ازین گفتیم که استاد مزاری اندیشه های برابری خواهانه و محورهای عدالت اجتماعی در جامعه ی چند قومی افغانستان را بسیار روشن وشفاف بیان نمود. اندیشه های ایشان نفی حقوق و امتیازات اقوام دیگر و ملیتهای دیگر ساکن دراین سرزمین نبودند، حالا باید ببینیم این بیان اندیشه ها از کدام مفردات عبارت می شدند:

1- طرح چهار قومی:

استاد مزاری با وجودی که در میان تهاجم شدید نیروهای متحده در دولت استاد ربانی محاط مانده بود، مورد عذاب بسیار قرار گرفت. مذاکرات سیاسی و تلاش میانجیگران بسیار سودمند نبود وتا پایان سالهای سقوط کابل بدست گروه طالبان روابط سیاسی جامعه ی هزاره و دولت کابل بهبود نیافت. پیش شرطهای رسیدن بیک توافق کلی هم از سوی دولت ونیز ازسوی حزب وحدت بسانی نبودند که طرفین بزودی روی آنها به توافق برسند. برخی افراط گرایان شریک حکومت کابل (شیخ رسول سیاف و برخی رهبران حرکت اسلامی شیخ محمد آصف محسنی) پروژه ی صلح را نمی پذیرفتند.
استاد مزاری و رهبران حزب وحدت اسلامی برای نزدیک شدن بیشتر به راه حلهای سیاسی، خواسته های خویش را بر امتیازات فردی و مقام طلبانه نه نهاده بودند. خواست جامعه ی هزاره که در دوسده ی پیشین با گلوله پاسخ گرفته بود؛ برای تلافی آن روزگار به حکومت جهادی وهمپیوند ایشان پیشکش شد. متأسفانه سیاستهای دولت جهادی نیز چیزی بهتر از سیاست های امیر عبدالرحمانی از آب بدر نشد. این بحران ودوام فاجعه در افغانستان استاد مزاری را به فکر اساسی تر واداشت وهمان شد که با نا امیدی ازاین حکومت، طرحهای خویش را آشکارا در برابر دولت نهادند وراه حل واقعی مساله اقوام درکشور را فرمول بندی نمودند.
ازنظر حزب وحدت اسلامی برهبری استاد مزاری، درافغانستان چهار قوم اساسی و چندین پاره اقوام دیگر زندگی مینمایند. ازبکها وترکمنها، پشتونها، تاجیکها وهزاره ها شعاع وجودی خویش را دارند ومیتواند حضور برابر و حقیقی این اقوام برای حل بحران سیاسی یاری برساند. مساله حاکمیت باید در سهمگیری فعال این اقوام تنظیم گردد والبته در نظر داشت حق پاره قومیتهای دیگر نیز فراموش نشود.

2- عدالت اجتماعی:
در اندیشه های شهید مزاری، تاکید صورت میگرفت که ابتدا باید باورهای بیشخواهانه و خود بزرگ بینانه ی برخی قومگرایان گرداننده قدرت در گذشته ها، افشا گردد. اگر محورهای نادرست اندیشه ی مسلط قومی در افغانستان ماهیتاً به تفکر عدالت اجتماعی ومشارکت سیاسی بدل نگردد، تلاشهای موجود راه به دروازه های آسودگی نمی برند.
تا باورهای ناسالم و برتری خواهان موجود افشا نشود و درک نگردد؛ ناممکن خواهد بود راه حلی برای ايجاد حاکميت سياسی مبتنی بر عدالت اجتماعی و دموکراسی پيدا گردد. - وحدت ملی زمانی تآمين ميگردد که ارادهء جمعی در ساختار سياسی قدرت تامين گردد که اين مسئله با تفاهم ملی و از طريق سهم گيری مساويانهء همه مليتهای کشور و اشتراک آنها در قدرت سياسی حفظ و تقويت ميگردد. تفاهم ملی نياز به تحليل و برخورد واقعبينانه از گذشته ها دارد.
مهمترین عنصر در اندیشه های حزب وحدت آن بود که از انقلاب اسلامی بسود آینده ی صلح آمیز افغانستان استفاده شود. درحالیکه برخی تنظیمها و رهبران دلال برای دوام بحران، حضور شیعه و ملیشه (نیروهای ترک تبار) افغانستان را مانع تحقق انقلاب اسلامی می دانستند. این بینش که از دشمن خویی و نا سازگاری آن رهبران ورهروانشان بر می آمد؛ اندیشه ی محافل عرب و سازمانها و افراطیون پاکستانی بود.

3- پذیرش فقه تشیع در نظام قضایی کشور:
این از مبادی دموکراسی است که فرهنگ ومذهب مردم باید در سرنوشت آنها موثر باشد. جامعه ی تشیع افغانستان در چند قرن اخیر تابع نظام قضایی و فقه تسنن بوده است. هرگاه درخواستی شده باشد که فقه جعفری نیز در مسایل قضایی و امور اجتماعی مردم شامل گردد، روحانیون متعصب، در حمایت از اندیشه های ستمگرانه قومی حکومت درامده اند و برضد مردم هزاره عملکرده اند. در کشوری که بیش از بیست درصد مردم پیروان مذهب شیعه جعفری هستند، چگونه باید از مذهبی پیروی کنند که باوری به فقه آن ندارند.

4- ایجاد پایگاه مشترک دفاعی دربرابر طالبان:
هنگامیکه طالبان به دروازه های کابل نزدیک می شدند، اوایل سال 1373 بود، دراین سال پیشنهاد استاد مزاری برای تشکیل گار نیزیونهای مشترک دفاعی تحت رهبری نیروهای مسلح دولت رسماً به حکومت کابل تحویل داده شد. مقامات حکومت دراین برنامه نیز از اصحاب اخلال پیروی نمودند و آنرا بمعنی دادن فرصت تجدید نیرو به هزاره های تحت محاصره تلقی کردند. دکتورین نظامی حکومت کابل آن بود که نیروهای طالبان از غرب ونیروهای دولت از شرق و شمال کابل باید فشار بیشتر ی بر نیروهای حزب وحدت وارد کنند تا در میان دوسنگ آرد شود!
آنچه بر هزاره ها گذشته است و آنچه را جامعه ی هزاره در غرب کابل تحمل کرد، باهیچ محاسبه یی دربیان نمی گنجد. امروز آگاه میشویم که چه کسانی در پشت این برنامه های آتش بار برای نابودی هزاره ها هیزم کشی کردند. طالبان هم از درون ونیز از بیرون نیروهای مساعدی را برای بر اندازی حکومت استاد ربانی سازمان داده بودند. این از نظر سیاسی قابل درک بود که طالبان حق دارند شیوه های موثری برای اسقاط حکومت را بکار گیرند، اما دولت و رهبران کابل باهیچ خردی هرگز این حق را نداشتند که با افراد مشکوک در برابر طالبان به مذاکره بروند و لی جنگ علیه هزاره را توقف ندهند. در اواخر سال ۱۳۷۳ جنبش نوظهور طالبان تا نزديکی های کابل پيشروی کرد. ظهور طالبان تمام معادلات قدرت در افغانستان و مخصوصا در کابل و اطراف آن را با عقب راندن دولت دگرگون نمود.
بار دیگر مراتب احترام خویش را به جامعه رنجور هزاره، پیشکش مینمایم. یاد تمام جانباختگان سرزمین ما که برای حق ایستاده بودند گرامی باد ویاد شهید بابه مزاری مردی از تبار فراموش نا شوندگان تاریخ معاصر این سرزمین همیشه و در دوام باد.



یکشنبه، دی ۲۴، ۱۳۸۵

ما"چگونه "من"شدیم

داکتر صاحبنظر مرادی

آریانا یا ایران کهن بحیث قدیمترین کانون تاریخ و تمدن پویا در آسیای مرکزی ظهور نموده و سکنه آن تحت هر نام و شرایط تاریخی
خدمات ارجناک و گرانسنگی را به فرهنگ و تمدن بشری انجام داده اند. هر چند در جمعبندی حوزه های تاریخی و کانونهای باستانی، مورخین پنجمین جایگاه را به تاریخ آریانا (ایران) بخشیده و قدامت آنرا تا پنجهزار سال بر شمرده اند، اما تحقیقات باستان شناسی در ویرانه های باختر و سغدیانه و در کانونهای تمدن قدیم چون (هزار سم سنگان، آق کپرک بلخ، قلعه گنبد و دره کر در بدخشان، چنار گنجشگان در تخار، ده موراسی و نادعلی در سیستان، تخت جمشید و ایلام در ایران، کافرنهان و وادی حصار در تاجیکستان، نماز گاه در ترکمنستان، بخارا، سمر قند و ترمذ در اوزبکستان و ... مرزهای تاریخ را درین گستره جغرافیایی تا پانزده هزار سال انکشاف داده اند. این تمدن بدست نیاکان بزرگ ما مشترکا ً ساخته شده است.
بررسی تاریخ آریانای کهن که در برگیرنده حوزه وسیعی از با شگاه آریاییان است، خیلی ها بغرنج و متراکم و دارای شگفتیهای شایانی میباشد، که یاد دهانی مختصر و مفصل آن از حوصله این مقاله بیرون میباشد. رویهمرفته زمانیکه سیری در " تاریخ ایران باستان" داشته باشیم، یا نگاهی به کتاب " تاجیکان" بکنیم و یا هم ( افغانستان در مسیر تاریخ " را به مثابه عمده ترین ره آورد تحقیقی حوزه تمدن ما ورق گردانی نمائیم، سیر حوادث و سرنوشت تاریخی فرهنگی مردمان این منطقه را عمیقا ً با هم گره خورده می یابیم. بخصوص زمانیکه استاد توس در شاهنامه جاودان خود از رویدادها و حوادث اسطوره یی و تاریخی سخن بمیان میاورد و کار نامه های شاهان، یلان و قهر مانان آریایی را در سر زمین پهنا وری بنام " ایران" به نمایش میگذارد. رستم پهلوان شاهنامه بحیث نمادی از آزاده گی و سر بلندی مردمان این حوزه گاه در مرز های خاقان چین، وقتی در دهانه عراق عجم، و زمانی در ساحل جیحون و شرقی ترین مرزهای آریانا مصروف حراست از حریم ایران تاریخیست، و قبل از آن کار گردانی دودمانهای پیشداری و کسانی و شخصیتهای خاص آریانا تاریخ مجموعی این سر زمین را زیست بخشیده اند.
اگر سکندر مقدونی در دوره باستان این سرزمین را آماج حملات سرکوبگرانه خود قرار داد، یا سپاهیان عرب بنیاد دولت ساسانی را فروریختند، و در عصر های میانه اگر جهانخورانی به شیوه چنیگزیا تیمور و جب وجب خاک این پهنه عظیم را در زیر سم ستوران خود کوبیدند و کله منارها ساختند، در مجموع آریاییان صدمه جبران ناپذیر فرهنگی و بشری آنرا چشیده اند. در تداوم همچو فضای و سواس آلود سیاسی و متحول نظامی آریاییان با وجود سرکوبی های فراوان هیچگاهی منکوب نگردیده و در تداوم هستی خود همچنان فرهنگ آفریدند و شخصیتهای جهانشمول علمی و فرهنگی را در گستره این پهنه که به "سر زمین خورشید" (خراسان) معروف و مسمی گردید، بوجود آوردند.
امروز چه کسی میتواند از نقش جهانی فرزانه گانی چون ابو علی ابن سینا، ابو نصر فاریابی، در ایجاد و انکشاف علم پزشکی و عقلی، از فردوسی بحیث ایجاد گر یکی از سه حماسه ادبی جهان، از ذکریای رازی، خواجه نصیر الدین توسی، ناصر خسرو قبادیانی، ابو حامد غزالی، ملاصدرای شیرازی، ملا هادی سبزواری همچون سیماهای برجسته تفکر و فلسفه شرقی، از شیخ شهاب الدین سهروردی، عین القضات همدانی، سنائی غزنوی، مولانای بلخی، خواجه عبدالله انصار و مولانا عبدالرحمن جامی هروی، موسی خوارزمی همچون چراغداران عرفان و تفکراسلامی، حکیم ابوریحان بیرونی و عمر خیام نیشاپوری و بسیار و بسیارچهره های برجسته دنیای ادبیات و علوم (نجوم و ریاضی و جامعه شناسی)انکار نماید که در یک جو فرهنگی با هم نفس کشیده و آثاری را همچو منبع خودشناسی ملی ما ایجاد نموده اند. آنها نه تنها جایگاه برینی را در تاریخ فرهنگ و تمدن آسیایی اشغال کرده اند، بلکه به دایرة المعارف فرهنگ بشری راه یافته و آثار آنان بارها بزبانهای معتبر بین المللی بچاپ رسیده است. این شخصیتهای فرهیخته از شیراز، اصفهان، خراسان، هرات، غزنی، بلخ، بخارا، سمرقند، خجند و خوارزم برخاسته اند، و در همین شهرها و مناطق تاریخی مدفونند که تاریخ از سرزمین و زادگاه ایشان بنام "ایران" نام می برد.
نامی که امروز در فضای مه آلود غرض ورزیهای سیاسی بجز کسان انگشت شمار در هر گوشه و دیار این سرزمین پهناور برای دیگران موجب برانگیختن چراهای فراوان و جذب و دفع های معین سیاسی ملال انگیزی گردیده و گرد و غبار حوادث توام با توفان تعصبات سیاسی بر حریم آن نشسته و عنقریب واقعیتهای سرسخت این همپیوندی و هم پیکری و طن فرهنگی ما را از چشم زمانه استتار نموده است.

اینکه فردوسی میگوید:
در یغـــــــــــست که ایران ویران شود
کـــــنام پلنـــــــــــــــــگان وشیران شود
ویا
چــــــــــــــو ایران نباشد، تن مـن مبادا
درین بوم و بر زنده یکــــــــــــتن مبادا

منظور فردوسی از همین وطن بزرگست. وطن فرهنگی و تاریخی که زمانی مرکز آن در بلخ، غزنی، هرات و کابلستان و گاهی نهاوند، نیشاپور، اصفهان و تبریز و یا بخارا، سمر قند، خوارزم و مرو بوده و فردوسی در زمانه خود شاهنامه را در پایتخت امپراتوری غزنوی در شهر غزنه به نبشت آورده است. پس از ظهور دین اسلام تا سر بر افراشتن نهضتهای ملی اسلام گرا و پیریزی جنبشها و دولتهای ملی در خراسان بزرگ در حوزه اسلامی سه گونه وطن ورد زبانها و مامول مدعیان رهبری جوامع اسلامی بوده است.
1- وطن عقیده 2- وطن فرهنگی 3- وطن ملی.
1- وطن عقیده تحت اندیشه جهان وطنی اسلامی سرزمین دراز دامنیست. درین گستره نه قومیت اعتبار دارد و نه پیوندهای خونی (نژادی)، منطقه یی و فرهنگی. مرزهای کلی این وطن را عقیده و ایدیولوژی دقیقا ً تعیین مینماید. این وطن از اندونیزی در شرق آغاز ( و تا موریتانی در غرب افریقا ادامه می یابد).
2- وطن فرهنگی در منطقه ما بیشتر به اعتبار وطن عقیده بوده است و به اعتبار متاخرتر و جدیدتر در قلمرو کشور های آریانا(خراسان – افغانستان )، ایران ، تاجیکستان، ازبکستان و برخی از شهر های قدیم فارسی زبان و آریایی نژاد آسیای مرکزی، و طنیستکه مفاهیم و پدیده های صوری و معنوی آن بیشتر و عمیق تر با زبان فارسی دری (تاجیکی) تبین شده است. (1)
بگفته بازار صابر شاعر ملی تاجیک:
در حد و سرحد شناسی جهان
کشور تاجیک، زبان تاجیک است.
تا زبان دارد وطندار است او
تا وطن دارد بسیار است او(2)
3- وطن ملی نیز در بطن وطن عقیدتی مفهوم خاص داشته و متضمن زادگاه و احیانا ً پر ورشگاه اهالی خودی با طیفهای از اقوام در یک جغرافیای تاریخی سیاسی بوده، امروز با مرزهای مستحدث و غیر طبیعی و گاه مرزهای منتخب از سوی قدرتهای استعماری روس (تزاری و بلشویک)و انگلیس شناخته شده است.
ما علی العجاله با نظر داشت موضوع مورد بحث در خط السیر هم تباری تاریخی و مسولیت مشترک در قبال وطن فرهنگی مان حرف خواهیم زد.

وطن فرهنگی (ایران بزرگ) و گسست اشتراکات تاریخی آن:
اصولا ً با کشف راه های بحری بوسیله دریا نوردان اسپانیایی در قرن پانزدهم میلادی از جمله کریستوفر کولمب بسوی شرق آسیا، مسیر کاروان ابریشم همچو خط اسیر تجارتی و همپیوند فرهنگی از رونق افتاده و آمیزشهای، اجتماعی مردمان این حوزه در مسیر این جاده روبه افول گذاشت. با پایان حکومت تیموریها در هرات در سال (1405 میلادی) امپراتوری ایران بزرگ در مسیر افول ارزشهای فرهنگی و تزلزل بنای اداری و تشکیلات سیاسی خود افتاد.
تشکیل سه دولت بزرگ چون صفویها در ایران (فارس)، شیبانیها ( ترکان ) در ماوارالنهرو کورگانیها (مغولی ها) در هندوستان، خراسان بزرگ را در احاطه خود گرفتند. رقابتهای سیاسی بر سرتصرف بخشهای از خراسان و دست بازیهای شهزادگان این سه دولت همسایه در امور شهر های آن، روز تا روز به خرابی اوضاع سیاسی ورکود فرهنگی می افزود. در عرصه داخلی روان اقتدار گرایی، معامله سیاسی با یکی از ین سه مرکز قدرت منطقوی، روان ملوک الطوایفی و استقلالیت خواهیهای محلی قوت گرفت و در نتیجه سرزمین پهناور خراسان به حوزه های کوچک حاکمیت های محلی تقسیم گردید.شمشیر های از تعصب، خود خواهی و نطفه گرایی در دست سران قبایل متعدد از غلافها برآمد و تخم عداوت، مرگ و انارشی فرهنگی افشانده گردید.(1)
در پایان سده شانزدهم مسیحی برابر با (914 ق) لبه تیز عصبیتهای مذهبی صفویان و شیبانی ها به نوبه خود سینه داغدیده اهالی آریانا(ایران) را بیشتر شگافته و خون آلود کرد. شهر های خراسان بزرگ چون قندهار، جلال آباد و حوزه کابلستان در میانه دو قدرت سیاسی فرهنگی و مذهبی این دوره یعنی ایران صفوی ترکتبارو مغولان فارسی دان و فارسی دوست هندی دست بدست میگردیدند. همزمان تحریکات مذهبی و تقدس سازی حاکمان صفوی از خویش، واکنشهایی را در میان پیروان مذاهب مختلف این حوزه فرهنگی بوجود آورد. در آغاز قرن شانزدهم میلادی (دهم هجری) اکثریت ساکنان ایران را پیروان اهل سنت تشکیل میدادند، اما راه پذیرش تشیع اولا ً با از دست رفتن جایگاه اسلام سنی در طی دوران سلطه مغول و قبل از اینکه ایلخانان به اسلام گرایش پیدا کنند و ثانیا ً با شیوع نظامهای مختلف صوفیانه با تمایلات علویت در قرن هشتم و نهم هجری و ثالثا ً با اظهار تشیع برخی از حکام امپراتوری ایلخانی هموار گشت.(2) شاه اسماعیل (1502) اولین فرمانروای صفویه که مدعی بود از طریق پدر به امام موسی کاظم امام هفتم میرسد، بلا فاصله بعد از تاجگذاری اسلام شیعی را به عنوان دین رسمی دولت خود اعلام نمود و ذکر نام دوازده امام را در خطبه (نماز جمعه) الزامی کرد.(3) اشعار اسماعیل که به زبان ترکی و با تخلص "ختایی"نوشته شده است شواهدی از ادعای الوهیت را در اختیار ما میگذارد، که برای تحریکات نفاق افگنانه بین جوامع تشیع و تسنن بسیار نقش داشته است:
من همان خدایم، همان خدایم، همان خدایم
اکنون ای کور را هگمکرده بیا و حقیقت را در یاب
من همان مطلقی هستم که از آن سخن میگویند.(4)
این گفته از یادداشتهای یک تاجری و نیزی که از سال 1511 تا 1520 در ایران بوده است نیز به خوبی برمی آید: این صوفی ( یعنی اسماعیل مورد علاقه مردم قرار دارد و آنان، مخصوصا ً سربازانش به او همچون یک خدا احترام میگذارند... سربازانش او را فنا ناپذیر میدانند. هر چند با دستیابی صفویه به حاکمیت سیاسی ایران کار کرد آنان به عنوان رهبر طریقت صوفیه کمرنگ شد و تنها سابقه ای از آن باقی ماند، با آنهم قداست یک رهبر طریقت صفویه همچنان در میان آنان ادامه یافت و به جانشین اسماعیل یعنی طهماسب (1524) نیز رسید. ونیستیو دو آلساندری فرستاده و نیزی که در سال 1571 برای تقدیم اعتماد نامه خود به در بار شاه طهماسب صفوی راه یافت، تاکید نموده است که رعایای شاه " او را نه بعنوان شاه، بلکه بمانند یک خدا و به اعتبار این که از نسل علی (ع) است می پرستند ". (5) ولی مسلم است که شاهان پس از اسماعیل از "غلات"(6) نبودند.
روابط ایران صفوی و ازبکان شیبانی حاکم بر ماورالنهر از آغاز تشکیل سلسله صفویه ببعد بوخامت گرائید. از سال 913 که شیبک خان موسس سلسله ازبکان از ماورالنهر به خراسان تاخت و این سرزمین را به تصرف خود در آورد، و طی نامه ای نیزشاه اسماعیل اول را به ترک مذهب شیعه فرا خواند، روابط ایران با ازبکان و دیگر سنی مذهبان این منطقه روز بروز تیره شد و اختلاف شیعیان و سنیان کشتار ها و ویرانیهای بسیار را موجب آمد. از آنزمان ببعد ایرانیان از حال همزبانان خود در منطقه آسیای میانه کمتر آگاهی داشته اند.(7)
این وضع به همینجا خاتمه پیدا نکرد، بلکه تضادهای مذهبی همچنان میان شیعه و سنی تشدید یافت، چنانکه شیعیان اهالی سنی مذهب را مسلمان نمیدانستند. این حکایت از گفته پولاک نیز بخوبی بر می آید که در روز گار ناصرالدین شاه طبیب در بار ایران بود " ایرانیان شیعی مذهب هستند، به همین دلیل بعنوان یک فرد شیعی، ایرانی تفاخر کنان میگوید:" مسلمانم" در حالیکه این عنوان مسلمانی را برای اهل تسنن قبول ندارد". (8) نویسنده ضمن بر شمردن موارد فراوان عصبیتهای مذهبی می افزاید:
"هنگامیکه من در ژوین سال 1859از کاشان عبور میکردم ماه ربیع الاول به عنوان روز یاد بود کشتن عمر (از سوی ابولولو که به پندار ایرانیان پس از کامیابی قتل در اثر معراجی شبانه به کاشان انتقال یافته است) در سراسر کشور مراسمی بر پا میشود و در ضمن آن مراسم آتش بازی، آتش افروزی و تیر آندازی رواج دارد و به آن عید عمر کشی میگویند".(9)
و این خود در نواحی که اکثرا ً سنی نشین بودند اغلب باعث ایجاد نا راحتی ها، زدوخوردها و برخوردهای خشونت آمیز مذهبی گردیده است. ادامه همچو موارد اهانت بار که بین پیروان مذاهب سنی و شیعه بصورت تحریک آمیزی سازمان یافته است، اسباب آن گردید تا اشتراکات تاریخی و فرهنگی مردمان حوزه تمدنی ما در زیر پرده همچو عصبیتهای مذهبی از رویت باز بماند و خاموش گردد. در پایان دوره صفوی و بعلت سماجتهائیکه سلاطین آن دودمان داشتند، اهالی قندهار مساله پیوستن با صفویان را نسبت به مغولان هند ترجیح دادند و چشم بسوی اصفهان و قزوین داشتند. تا آنکه ملا حسین با لقب شاه حسین در آمد و گرجیان را به رهبری گرگین بر قندهاریان غلبه داد.(10) و در نتیجه مبارزه ای که بین گرگین و میرویسخان هوتک بوجود آمد، تعداد زیادی از فارسی زبانان (تاجیکان) قندهار به اتهام همدستی با گرگین قتل عام شدند و تلاش بعمل آید تا به موجودیت اجتماعی ایشان در شهر قندهار خاتمه بخشیده شود.
در مرحله بعدی حرکتهای خشونت باری را که سپاهیان و اطرافیان شاه محمود و شاه اشرف افغان در دوران حاکمیت شتاب زده خود براهالی خاوران و ری روا داشته بودند، در عصر حاکمیت زند یه بوجه جانسوزی شعله ور شد. افغانها که با همه اطوار و دگرگونیهای معمولی در جریانهای سیاسی شرق به اعتبار تثبیت قدرت نادر قلی، زند و اصحابش رکنی از قدرت مزبور تلقی میشدند. تا جایی درین راه جانفشانیها و ایثار گریها کردند.(11) در روز گار زندیه بود که گویا پاره ای از خاطره های سپاهیان افغان در هنگام استیلای آنان بر کرمان، قزوین و اصفهان، در ذهن عده ای از اطرافیان زند مجددا ً بیدار شد و افغانها را به بهانه های واهی با ناجوانمردانگی تام و تمام در آذربایجان، سمنان و تهران قتل عام کردند.(12) در چنین فضای نا مقبول سیاسی وجو آمیخته با تعصب و بدبینی عصر زندیه از یکطرف، و مرگ نادر افشار جانشین او، احمد خان ابدالی به شهر قندهار آمد. تا در فکر کار آینده این شهر را به تختگاه سلطنت خود در آورد. این رویداد بر علاوه وحشت های جنگی افغانها توسط محمود و اشرف افغان سبب گردید تا برخی از حلقات سیاسی و علمای متعصب مذهبی ایران صرف نظر از بافت نامتجانس قومی جامعه افغانستان همه باشنده گان آنرا قوم مهاجم و بیگانه بخوانند و مجاری همپیوندی فرهنگی و زبانی را بر روی هم ببندند. با مرگ نادر قلی (افشار) و فروپاشیدن امپراتوری او زمینه ایجاد حکومت ابدالی بدست احمدشاه سدوزایی (درانی) در قندهار، و تجزیه و جدایی سرزمین خراسان بار دیگر فراهم آمد، و با توافقات بعدی استعماری روسیه تزاری و هند برتانوی بعنوان کشورهای مستقل و جدا از یکدیگر در تاریخ عرض اندام نمودند. از همین زمان (1747) میتوان تاریخ و جغرافیای سیاسی این سرزمینها را جدا از یکدیگر و مانند همسایه ها بررسی نمود(13) پس از این رویداد سیاسی خراسان دچار تجزیه ارضی گردید. آزادخان در آذربایجان، کریم خان زند در علاقه فارس و احمد خان ابدالی در قندهار رووس مثلث فروپاشی خراسان بزرگ را تشکیل دادند.(14)
نا شیگری وحشت آمیز زندیه و برخی از مورخان متعصب در باری ایران - نه همه آنان – نقار و انزجار میان ایران خاوری و ایران باختریرا فراهم تر ساخت تا جائیکه در روزگار قاجار مساله هرات و سیستان هم سربار همان نقار و انزجار گردید(15)
تشکیل و توسعه روز افزون دولت ابدالی قندهار در جغرافیای خراسان بزرگ با نگرانی ایکه از ناحیه غرب ( ایران ) داشت جایی برای ادامه روابط فرهنگی ( در وطن فرهنگی ) نگذاشت. این خطه پس از خانه جنگیهای فراوان بوسیله شهزاده گان جاه طلب بارکزائی و سدوزایی سر انجام در سال 1880 بدست شهزاده قهاری چون امیر عبدالرحمن خان افتاد. امیر که به تشویق انگلیسها کرسی حکومت کابل را احراز کرده بود، جز به تقویه پایگاه قدرت خود به هیچگونه روابط و علایق خونی، زبانی و فرهنگی نمی اندیشید، آنگاه حاضر گردید تا درین راه به منظور فراغت از مزاحمتهای بعدی دو همسایه قدرتمند چون روسیه تزاری و هند برتانوی بخشهای از خاک خراسان را در ناحیه مرغاب و پنجده بدولت روسیه ببخشد و دریای آمو را قطع نظر از روابط عدیده تاریخی، فرهنگی وایتنکی مردمان آن بین دولت خود و روسیه شوروی بحیث مزر رسمی بپذیرد، که باین اساس در جغرافیای سیاسی تازه بنیاد دولت های بنامهای ( افغانستان، تاجیکستان و اوزبکستان) در دو کرانه رود آمو وارد نقشه سیاسی آسیای مرکزی گردید.
بر اساس این مرزبندی غیر طبیعی و ظالمانه دستگاه عبدالرحمن خان هزاران خانواده در دو سوی رود آمو از هم جدا شدند. و رشته های خونی و خانواده گی آنها با تسلط نظام بلشویکی از هم قطع گردید، و تاریخ این دوره با بیرحمی تمام با اشک و خون مظلومانه آنها به نبشت در آمد.
دو حادثه مهم دیگر یکی در اواخر قرن نوزدهم میلادی توسط دولتهای انگلیس و روسیه تزاری و دیگر در اوایل قرن بیستم بدست دولت اتحاد جماهر شوروی وضع تاجیکان را در ماوارالنهر و بخشی از خراسان نا بسامانتر ساخت. زیرا مرزبندیهای مصنوعی و سیاسی نخست تاجیکان را قطع نظر از حرمت فرهنگی و شخصیت تاریخی شان بین چند کشور ( تاجیکستان، اوزبکستان، قرغزستان ) در آسیای میانه و افغانستان تازه بنیاد و جمهوری خلق چین در ناحیه کاشغر (سینکیانگ) تقسیم و تجزیه کرد. سپس دولت شوروی تاجیکان را که در تشکیل جمهوری ترکستان روسی بسر میبردند، در محدوده چهار جمهوری جدید التاسیس ازبکستان، قرغزستان، قزاقستان و تاجیکستان پراگنده ساخت، و با افراشتن سیم خار های چند مرحله یی و کشتزار های از ماین بر امتداد سرحدات، خاطر همزبانان را از ناحیه روابط و علایق فرهنگی شان با همدیگر نیز قطع نمود.چنین کاری را دولت انگیس در افغانستان نیز انجام داد و از تافته های جدا بافته ای دولتی را بنام افغانستان از مجموع اقلیتهای قومی مثل پشتون، تاجیک، اوزبک، ترکمن، بلوچ، نورستانی و غیره بمثابه کشوراقلیتهای قومی شکل بخشید، تا بتواند از آن با نصب نمودن رژیمهای خودکامه و مستبد بحیث جغرافیای تشنج استفاده های درازمدت و استراتیژیک نماید. اگر تا پیش از انقلاب اکتبر 1917 برخی از ایرانی تباران بصورت سیاح و بازرگان به ماوارالنهر رفت و آمد داشتند، انقلاب کمونیستی شوروی و دست اندازی کمونیستها بر مستملکات روسیه تزاری درین منطقه عبور از "دیوار های آهنین " استخباراتی و مرزی را ممنوع گردانید. تاجیکان در جمهوری تاجیکستان و دیگر جمهوریهای آسیایی شوروی ( همچو وارثان فرهنگ و تمدن کهن آریایی )بصورت جزایر کوچک و پراگنده در آمدند و در اقیانوس ترک زبانان آنهم با تحریک عصبیتهای قومی و تشدید جنگهای روانی و سرد محصور ماندند، و این در حالی بود که راه ارتباط شان نیز با همزبانان در ایران و افغانستان یکسره قطع گردید.
با اینگونه مرزبندیهای غیر طبیعی سیاسی و ایجاد جغرافیای مصلحتی بین ابر قدرتهای وقت مرحله دوم جدا سازی وطن فرهنگی ما با نامگذاریهای نوین آغاز گردید. ( از دامن کشور دراز دامن پیشین آریانا-ایران) پاره های از آن را بریدند و نامهای نادرست و هویت برانداز قومی را بر آنهای گذاردند. و هزار گونه گره و عقده کور را بر رشته های فکر و فرهنگی مردمان منطقه ما زدند و خواستند تا آنچه را داشته ایم و داریم و خواهیم داشت، ببرند و بخورند و بزنند...
با اینحال نام شکو همند تاریخی و فرهنگی پنج هزارسال "ایران" را به جغرافیای غربی آن که بنام "فارس" مسمی بود و قدامت دو هزار و پنجصد ساله داشت، تعویض کردند و این جغرافیای دراز دامن تاریخی، فرهنگی را بر حوزه کوچکتری از دامان خودش محدود کردند و برای این حوزه وسیع تاریخی، فرهنگی هویت جغرافیایی و سیاسی کوچکتری را بوجود آوردند. بگونه ایکه این امر برای دولتهای متعصب بعدی در گوشه های این وطن فرهنگی بهانه ای داد تا از منسوبیت اتباع خود به نام تاریخی و فرهنگی ایران کهن جلو گیری نمایند. شاید دانشمندان والا مقام ایرانی دلایل ارزشمندی را در زمینه اقامه فرمایند، اما واقیعت اینست که پیکره یک مادر گیسو سپید تاریخی با تیغ زهر آگین بی تفاهمی و تعصب برخی از حلقات حاکم این کشور ها مثله گردیده است. در بخش دیگر و مهمترین حریم فرهنگی آریانا که خراسان نام داشت، تسمیه بی سر انجامی به هویت یکی از اقوامش بنام "افغانستان" بر آن تقرر یافت. هر چند مبتکرین این نامگذاری دلایل مشخص را در ضرورت گزینش این نام بر خطه تاریخی خراسان اقامه نکردند و این نامگذاری و جعل هویت تاریخی این جغرافیا را به وسیله کدام رفراندوم یا مجلس ملی مشروعیت نبخشیدند، اما واقعیت امر اینست که با انتخاب یک نام قومی محدود بر یک جغرافیای کثیر الاقوامی خراسان بزرگ و با گزینش نام جدید و محدودی برای یک سر زمین تاریخی قدیم نخستین سنگبنای کاخ وحدت ملی کشور را متزلزل گردانیده اند، و بر نقش قدمهای تاریخی و هویتی همه باشنده گان آن بشمول قوم مورد نظر شان گرد و خاک اغراض پنهانی خود را افشاندند و خواستند مردم ما را از منسوبیت به افتخارات تاریخی و فرهنگی شان که هویت ملی نام دارد، محروم گردانند. زیرا به باور مورخین و دانشمندان ابگان، اپگان، اوغان یا افغان نام یکی از اقوام باشنده حوزه مدنی فیروز کوه میباشد که در حوالی غور تا دوره حکومت غزنویان زندگی میکردند که این قوم به گفته مورخ ( آلمانی در آثار رضا مایل هروی) غیر از پشتونها میباشند. این بحث تحقیقات مفصل و جداگانه ایرا ایجاب مینماید. مقامات روسیه بلشویکی در ماوراءالنهر نیز همین کار را انجام داده اند. و سرزمین معروف و قدیمی ( فرا رود، پرارود و ماورا النهر) را به گفته اکادمیسین محمد جان شکوری تبر تقسیم کردند. و کشورهای نوبنیاد ( تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان) را بجای آن جایگزین گردانیدند.
آخر وقتی کوریا بدو قسمت جدا شد، بر آنها نام کوریای شمالی و کوریای جنوبی را گذاشتند، ویتنام پس از تجزیه بنامهای ویتنام شمالی و جنوبی خوانده شدند. یمن با اینکه به دو قسمت جدا شد، بنامهای یمن شمالی و یمن جنوبی در آمدند، کشور آلمان پس از جدایی در پایان جنگ دوم جهانی بازهم بنامهای آلمان شرق و غرب خوانده شدند. اما راهکار استعمار در زمینه جدا سازی سرزمین آریانا و تجزیه آریایی تباران چنان عمیق بود که توانست یک شبه راه صد سال بپیماید و مردم این منطقه در طول چند سال، چند هزار سال یگانگی و اتحاد فرهنگی و تاریخی خود را تقریبا ً فراموش کردند و یگانگی آنها با نیرنگها و حیل استعماری به بیگانگی ابدال گردید.
آه کز کودک مزاجیهای ابنای زمان
ابجد ایام طفلی را زسر باید گرفــت
پس ازین دگر سازیهای هویت بر انداز نوبت به تسمیه زبانی رسید: زبانیکه دو دفتر بزرگ حماسی و عرفانی آن چون شاهنامه فردوسی و مثنوی مولوی و صد ها اثر گران ارج ادبی، فلسفی و تاریخی فرزندان آن بمثابه بزرگترین و ثیقه ملی و فرهنگی مردمان فارسی زبان پیوند دهنده دلها و روانهای معنوی آنان در پویه زمان بوده است. مردمان آریایی تبار درین سرزمین اعم از کرد، عرب، بلوچ، پشتون، اوزبک، ترکمن و سایر اقوام از اقصای بلندای پامیر تا آبهای خلیج فارس و از بخارا و خوارزم تا سیستان و بلوچستان بدون کوچکترین مشکل میتوانند این آثار را بخوانند و بدانند و جایگاه آنها را در کنار مصحف عزیز در صدر رواقهای کتاب های خود جای دهند. حالا گوینده گان این زبان و خود ذات زبان را در ایران "فارسی" در افغانستان "دری" و در تاجیکستان "تاجیکی" نام گذاشته اند و تا توانستند برای اهل زبان و خارجیان تلقین کرده اند که گویا زبانهای ایرانی، افغانی و تاجیکی با هم هیچگونه قرابتی ندارند و اگر دارند هم بر اثر روابط بازرگانی و همسایگی بوجود آمده است؟!. به گونه ای که مثلا ً اگر دانشمند افغانستان از کتابفروشی مسکو کتابی بزبان فارسی بخواهد، برایش میگویند که آقا! این کتاب بزبان ایرانی (فارسی) نوشته شده است یا همینطور برای تاجیکان و ایرانیان.
بیاد بیاوریم که قبل از یک دهه بیش محقق غربی در مجله شپیگل چاپ آلمان ضمن تحلیل مبسوطی سرشت تاریخی آریایی تباران را که در سه کشور همسایه و همزبان دارای نظامهای سیاسی متفاوت و دارای علایق و روابط جداگانه با کشور های معین جهان زنده گی میکنند، آنها را از یک منشای نژادی (ایرانی- آریایی) و زبان شان را همان فارسی دری خواند. نویسنده تاکید کرد که زبان گفتاری و نوشتاری این خطه تحت تاثیر روابط سیاسی حاکمیتهایشان با کشور های مشخص منطقه و جهان در یک داد و ستد لغوی و فرهنگی قرار گرفت و این داد و گرفت در هر سه کشور فارسی زبان متفاوت و نا همگون بود. مثلا ً ایرانیها بعلت داشتن روابط سیاسی با غرب بیشتر اصطلاحات فرانسوی و انگلیسی را به کار گرفتند، افغانستانیها از واژه های هندی و عربی استفاده کردند و زبان تاجیکی عمیقا ً در حلقوم زبان روسی فرو رفت. ادامه این حالت طی حدود هفتاد سال گسست فرهنگی در اتحاد شوروی وقت تفاوتهای گویشی را بوجود آورد که برای تمایز پسندان مایه دلچسپی خاصی قرار گرفت، و تا توانستند این تفاوتهای لهجوی را صرف نظر از مبانی زبان شناسی که بصورت طبیعی در هر زبانی و بین محلات هر جامعه ای وجود دارد، بحیث تمایز و چند گانگی زبان فارسی دری تبلیغ کردند.
دولت ایران که در تمامیت جغرافیای سیاسی خود، حاکمیت فرهنگی خود را نیز تمثیل مینمود، نتوانست یا شاید نخواست تا برای زبان فارسی دری مرکزیت فرهنگی دیگری در برون از مرزهای ایران وجود داشته باشد. بنا ً سرنوشت دردناک زبان دری را در افغانستان و ماورا النهر مورد توجه قرار نداد و روند مسخ زبانی و فرهنگی درین مهد تمدن آریایی ادامه یافت. حلقات روشنفکری هم در کلیت وطن فرهنگی ما بیشتر دچار انقطابهای سیاسی و گرایشات ایدیولوژیک گردیدند و چنان در بند تمایلات سیاسی و گروهی افتادند، که جز طنطنه شعارهای سیاسی و حزبی خود نمی شنیدند، و از کار رنگ و لعاب بخشیدن به تندیسهای خود باوری سیاسی فارغ نمیشدند. جذ به شعارهای انترناسیونالیستی بسیاریهارا از اندیشیدن به فرهنگ ملی بازداشت. در دهه های پسین این دوره در افغانستان روشنفکرانی را که به این اصل همچو رمز بقای تاریخ و فرهنگ ملی می نگریستند،بنامهای ناسیونالیست و سکتاریست و مدافعان فرهنگ فیودالی سرکوب میکردند. در سرو صدای کر کننده مرده باد و زنده باد گفتنها چنان دچار الیناسیون فرهنگی گردیدند، که هرگز متوجه نشدند که آب زیر کاه استعمار چند نیزه بلند شده است.
زبان فارسی دری بمثابه ظریف ترین وسیله آمیزش انسان و کارا ترین عنصر فرهنگ و همگرای انسانهای این منطقه که حدود بیش از صد سال پیش از دربار ترکیه عثمانی تا دستگاه حکومت هند برتانوی حدود یک ملیارد گوینده داشت، در وضعیت بالا رفتن گراف حیل و نیرنگهای استعمار مجال مطرح شدن در یکی از کانونهای اصلی پیدایش و پرورش خود یعنی بخارا را از دست داد، و از دربار های استانبول و هند پس از نفوذ استعماری انگلیس خلع صلاحیت شده و حتی در گهواره با لنده خود خراسان ( افغانستان) هم دارای موقعیت بحرانی ناشی از رقابتهای نا سالم فرهنگی و تعصبات زبانی برخی از حلقات سیاسی گردید.
تمایل ارزشگرایی و اصالت خواهی در ذهن عده زیادی از روشنفکران در چارچوبهای وطن ملی عقیم گردید، که علایق و روابط آنها را با وطن فرهنگی شان در بینشها و نگرشهای محدود گروهی شان محبوس گردانید. حلقات معین استعماری با تعاریف گمراه کننده از اصطلاحات جامعه شناسی چنان فضایی را بوجود آورده اند که محبان وطن فرهنگی و راهیان "حب الوطن" ملی را به "پان ایرانیست" و ناسیونالیست و قوم گرا متهم نموده و بدینوسیله آنها را از امر خود آگاهی ملی و شناخت سر زمین تاریخی و وطی ملی شان برحذر داشته اند. حتی واژه ها و اصطلاحات مربوط به زبان بومی ( فارسی دری) را چنان تصنیف و رنگ و مفهوم سیاسی بخشیدند که مطرح نمودن و کار برد این اصطلاحات بخصوص در محیط دانشگاهی، اصطلاحات قضایی و نظامی مربوط بزبان دری فارسی در افغانستان برای شبه روشنفکران وطن ملی و شئونستان و عظمت طلبان با عصبیت والرژی تند و غلیظی همراه شده است. آنها سوگمندانه دوام این حالت را بقای وحدت ملی(!) تبلیغ میکنند. مبتکرین اینگونه بدعتهای فرهنگ کشی با ایجاد چنین جو مسخ فرهنگی برای اقوام و زبانهای غیر از خود گویا وحدت ملی را تامین کرده اند!؟. در عین زمان در ذهن عده دیگر از تبار خودیشان مفهوم وطن باوری را با بنیشهای فاشیستی آمیخته و تحت عنوان آزاد اندیشی و دموکراسی بدان میلانهای بازهم شووینستی بخشیده اند. با اینحال قدرت دسایس استعماری توانست برای هر بخشی از وطن فرهنگی "ما" هویت جدیدی بسازد و ما را مصروف شناسانیدن هویتهای خلق الزمان و خلق الساعه خود سازد تا آن "ما"ی پر بار و گرانسنگ تاریخی خود را به "من" های اکثرا ً مغشوش و بیریشه و فاقد روح اصالت فرهنگی تعویض نماییم.
در صورتیکه چنین ضد و نقیص اندیشیهای ناشی از القائات استعماری و شوونیستی و استحاله های اجتماعی در نمود شعار های "فراملتی"و عملکردهای"فرو قومی" و "فرو ملتی" وطن فرهنگی ما بازهم ادامه یابد، بیگمان مواریث گرانسنگ فرهنگی ما بمثابه پاره ای از وجدان مشترک و شخصیت تاریخی مردمان این خطه دیرینسال باز هم دچار بحران های فزاینده و حتی انحطاط و تباهی فاجعه باری خواهد گردید. بنا ً وطن فرهنگی ما بیش از هر زمان دیگر به تفکر مسولانه، همدلی، تفاهم، همگرایی و همسویهای عملی مسوولان عرصه تاریخ و فرهنگ در کشور های فارسی زبان منطقه نیاز شدیدی دارد. بایسته میدانم تا از این تربیون علمی اذعان نمایم که دانشمندان، پژوهشگران و فرهیخته گان زبان فارسی دری در هر کجایی که هستند بیش ازین نگذارند تا فرهنگ و مواریث هویتی ما بازیچه دست سیاست ها و تخته مشق سیاستگران وابسته به استعمار خارجی گردد. ضرور است تا مسولان امور فرهنگ در سرزمین فرهنگی ما با ایجاد بنیاد ها و فرهنگستانهای دولتی و خود جوش گرد هم آیند و در پرتو ارشادات علمی و منطقی منشهای زبانی و رشته های فرهنگی این چتر بزرگ را با هم مجددا ً پیوند بدهند. این کار را بخاطر آن نمی کنیم تا در مبارزه علیه احجاف بر تری جویان و خود محوران امور سیاسی خود التر ناتیف باشیم، شاید چنین نیاتی در رابطه با ریشه های عمیق زبانی و جا افتاد گی فرهنگی و تجارب زنده گی مسالمت آمیز و مودت پسندانه نیاکان ما در پهنه این سرزمین کهنسال بیهوده هم نباشد، اما اصل هدف آنست تا از فرهنگ و مواریثی پاسداری نمائیم که در شبستانهای یلدای تاریخ هماره مشعل آگاهی و رهنمودی نیک برای مردم منطقه و جهان بوده است بدون آنکه از داشتن چنین جایگاهی خم ابرو نماید و دچار غرور گرفتگی شود. ما در پرتو احیای همگرایی فرهنگی خواهیم توانست استعدادهای شایان و درخشان خود را در یک سرزمین پهناور که میراث اندیشه و هنر را در خون دارند، دور هم جمع نمائیم و باز هم در مسیر ایجاد گری و آفرینش زبانرا سیالیت و توانایی در خور زمان بخشیم تا خدمات بهتری را به فرهنگ منطقه و جهان از طریق زبان فارسی دری انجام دهیم.

پانوشت:
1- نجیب مایل هروی، بگذار تا از ین شب دشوار بگذاریم، چاپ تهران1364 ص 8
2- مجله آمو پساکوه و امرای محلی بدخشان، سال دوم، شماره (7-5) 1380 شهر کابل
3- ان، کی، ایس لمبتن، ترجمعه علی مرشدی زاد، دولت و حکومت در دوره میانه اسلام، تهران 1379 ص 299.
4- حسن زملو، احسن التواریخ، تصحیح س ، ان سدون، کلکته 1931 ، متن فارسی- شجره صفویه

یکشنبه، آذر ۲۶، ۱۳۸۵

بمب ساعتی فاشیزم، کشور را به سوی تباهی میکشاند
عصردولتشاهی

هرچند فاشیزم افغانی هنوز به چنان مرحله یی که بتوان آنرا یک جریان مسلط وهمه گیر خواند نرسیده است، اما بمب فاشیزم دردرون خود به پخته گی یی رسیده است که هرساعت میتوان انفجار آنرا توقع برد که درنتیجه کار افتراق ملی را تا سرحد تجزیه کشور خواهد کشاند.
فاشیزم افغانی نسخه برداری ناقص، سطحی و ذهنیگرایانه ییست از فاشیزم آلمان هیتلری. زیرا با واقعیت های عینی جامعهء ما هیچگونه توافقی نداشته و برداشت های فاشیست های افغانی برتخیلات، جعلیات، و خواست های غیر منطقی استوار است.
مشکل فاشیزم افغانی این است که برخلاف فاشیزم ایتالیایی و نازیزم هتلری در مسیر باریکتری از خصوصیات کتلوی جامعه میچرخد. ئازیزم در المان و فاشیزم در ایتالیا برتری نژاد آرین را تبلیغ نموده وخود را قومی میدانستند که سزاوار حکمرانی اند. اما فاشیزم افغانی روی قوم پشتون حساب میکند. درحالیکه قوم پشتون یک قوم واحد نیست و درست اشکال کار درهمینجاست.
امروزه، به تمامی کسانی که زبان مادری شان پشتو است پشتون گفته میشود. درمیان پشتو زبانان هستند اقوامی که زبان شان پشتو شده اما خود پشتون نیستند. از سوی دیگر هستند پشتون هایی که زبان مادری شان اکنون پشتو نیست و نمیتوانند به این زبان تکلم کنند.
از سوی دیگر، پشتون ها به دو تیرهء بزرگ غلجایی و درانی تقسیم میشوند که در طول تاریخ دو صد و پنجاه و اند ساله حکمرانی پشتون میان شان خونریزی و استخوان شکنی موجود بوده است. درانی ها که تقریبا همهء این دو صد و پنجاه سال را حکومت کرده اند، حکمرانی را حق خود میدانند و حاضر نیستند برای غلجایی ها حق مساوی با خود قایل شوند. کشتار سلیمانخیلی ها در دوران حکومت امان الله خان و کشتار توخی ها توسط عبدالرحمن خان از مثال های زندهء تاریخ است. همچنان سرکوب وحشیانهء قوم صافی توسط حکومت ظاهر خان اثبات دیگریست بر این ادعا.
هرچند برخی از روشنفکران درانی امروز کشتار غلجایی ها را توسط حکومت های پشتون تبار به مثابهء دلیلی براستبداد خاندانی شمرده شده و جهت اقناع خاطر سایر ملیت ها برجسته میسازند که گویا حکومت های گذشته تنها در برابر غیر پشتون ها ظالم نبودند بلکه پشتون های خود را نیز قتل عام کرده و سرکوب نموده اند اما این دلیل درستی نیست. زیرا به بسیار سادگی میتوان دید که درانی ها غلجایی ها را سرکوب و قتل عام کردند. یعنی این سرکوب نیز، یک سرکوب قومی بوده است. این تنها در برابر سایر ملیت ها بوده است که حکومت های درانی، غلجایی را بر مثلاً ازبک و تاجک یا هزاره ترجیح میداده است. فاشیزم قومی کارش به جایی رسید که تعبیر بسیار ناجوانمردانه یی از کلمهء غلجایی یا غلجی کرده و ثبت کتاب ها نمودند. این افسانه میرساند که، غلجایی ها پسرپیش از ازدواج بی بی متو (پشتون) و شاهزاده غوری به دنیا آمده اند. ازهمینرو آنرا غلزی یا پسری که از حاصل دزدی است، نامگذاری کردند. این افسانه دروغی بیش نیست. زیراغلجایی ها پیش از سلطنت غوری ها وجود داشتند. اگر این افسانه را بپذیریم، پس غلجایی ها از مادرپشتون و از پدر باید تاجک باشند. واز نظر یک فاشیست و نژاد پرست، غلجایی نمیتواند با قوم خالص پشتون که درانی ها اند، همسری داشته باشند.
همین طرز تفکر و همین شیوهء استبدادی بوده است که سبب شد تا تعداد زیادی از جوانان پشتون غلجایی در سرنگونی حکومت درانی ها با سایر اقوام دست به دست هم بدهند. همه احزاب راست و چپ درکشور که ضد حکومت محمدزایی های درانی مبارزه میکردند، دارای اعضای فعالی از غلجایی ها بودند. نورمحمد تره کی، حفیظ الله امین، داکتر نجیب الله در جناح چپ و گلبدین حکمتیار، عبدالرب رسول سیاف، مولوی خالص، مولوی محمد نبی و حتی ملاعمر به اقوام غیر درانی پشتون متعلق اند. اسلم وطنجار که اعلامیه، سرنگونی آخرین بقایای خاندان نادرخان را در روز هفت ثور 1357میخواند نیز یکی از پشتون های سمت جنوبی کشور است.
همین حالا نیز بدنهء اصلی حزب فاشیستی و قومپرست افغان ملت را، غلجایی ها میسازند. از همین سبب است که فعالین این حزب در خارج از ملا عمر که یک غلجایی است در برابر حامد کرزی که درانی میباشددفاع کرده، کرزی را دست نشانده میخوانند و ملا عمر را مجاهد و رهبر یک جنبش آزادیبخش.
درحقیقت امروز رقابت خونینی که میان غلجایی و درانی وجود دارد، بیشتر از رقابتی است که آنها در برابر سایر اقوام دارند.
تجمع غلجایی ها در حزب افغان ملت درظاهر امر به منظور کمک به احیا و سلطهء مجدد پشتون ها در کشور است. اما درحقیقت آنها برای سهم بیشتر برای خود در سلطنت میجنگند. مشکل کار اینجاست که هریک ازین دو تیره برای پیروزی بررقیب به جای تکیه به نیرو های خودی و اتحاد با اقوام دیگر کشور، به نیرو های بیگانه وخارجی تکیه میکنند. درنتیجه در پایان هرکشمکش دیده میشود که کشور درکام این یا آن استعمار گر یا مداخله گر افتیده است. تاریخ کشور تسلسل خبیثهء همین تکرار هاست. امروز نیز جناب کرزی به امریکایی و غلجایی ها درظاهر با کرزی و امریکا بوده در باطن طرفدار طالبان اند.
احساس عقب ماندهء قومپرستی سبب شده است که کرزی به جای تکیه به بدنهء ملت، به کسانی تکیه کرده است که هرروز در راهش چاه میکنند و با دشمنانش درخفا بستگی دارند.
به شهادت رسیدن عبدالحق و حاجی عبدالقدیر، هردو به گمان اغلب میتواند به همین رقابت میان غلجایی و درانی ارتباط داشته باشد. پا درهوا ماندن هدایت امین ارسلا به مثابهء نمایندهء مردم مشرقی و به اصطلاح سرش را در دبهء خشک “وزیر ارشد” چرب کردن تلاشی است برای دورنگهداشتن غلجایی ها و به خصوص مردم سمت مشرقی از قدرت.
اگر بازهم به تاریخ رو بیاوریم، با آن که حکومت امان الله خان توسط شورشیان شمال کشور به رهبری حبیب الله کلکانی سرنگون شد، اما زمینه های این سرنگونی نخست در جنوبی و پسانتر در جلال آباد فراهم شده بود. شورش مردم شنوار چقمق نخستینی بود که با آتش آن سراسر کشور آتش گرفته و حکومت امانی را سرنگون کرد.
حالا باید دید که فاشیست ها از چه راهی به احیای سلطنت وحکومت تک قومی خود میتوانند دست یابند؟ آیا این ممکن است؟
برای گرفتن اختیار یک کشور به نیروی سیاسی و نظامی نیاز است. نیروی سیاسی حمایت و پشتبیانی مردم است و نیروی نظامی هم به اقتصاد و حکومت نیرومند بستگی دارد. اگر این دو نباشد، حکومت تنها درصورتی میتواند دوام بیاورد که به نیرو و پول خارجی ها تکیه کند. چنانچه درگذشته های تاریخ دیده میشد که یک پادشاه میرفت و دیگری می آمد و هربار با تعهدی تازه به یک قدرت خارجی.
درشرایط کنونی، قدرت خارجی کدام است؟ امریکا و پاکستان دو نیروی متبادل برای فاشیست هاست که با تکیه به آنها برای بدست آوردن و حفظ سلطهء تک قومی خود تلاش دارند. اما آیا تکبه به این دو تکیه برباد نیست؟
امریکا، نیرویی است که از آنسوی ابحار آمده است و با تامین منافعش باردیگر کشور را بدست تقدیرش سپرده و به خانه اش برمیگردد. اما آیا پاکستان حاضر میشود افغانستان را به مثابه یک کشور مستقل درپهلوی خود بپذیرد؟
پشتون ها درصورتی میتوانند پشتونستان بزرگ را بسازند که با نیمهء دیگر نفوس پشتون در پاکستان یکجا شوند. درغیر آن پشتون ها با نفوس و جایگاه کنونی خویش توانایی و تشکیل حکومت مستقل ونیرومندی را ندارند که بتوانند کشور را اداره کنند. اگر با پشتون های آنسوی سرحد یکجا شوند، درانصورت پاکستان تنها درصورتی حاضر به این کار خواهد شد که اگر نه تمام افغانستان، سرتاسر مناطق پشتون نشین، زیرنام کنفدریشن یا هرچیز دیگری، به پاکستان مدغم شود.
پاکستان از سالهاست این خیال را میپزد و پیگیرانه آنرا دنبال میکند. پاکستان نیروی طالب را برای زیر کنترول آوردن افغانستان و ادغام خاک افغانستان به آنکشور ساخته بود. چنانچه پیشتر یاد آورشدیم، پاکستان تجربهء زیر انقیاد آوردن پشتون ها را دارد واین تجربه روی بیشتر ازنیمی از نفوس این قوم در مدت پنجاه سال چنان موفق بوده است که امروز بیشترین مهره هایی که برای ویرانی افغانستان حتی بیشتر و مخلصانه تر از پنجابی ها کار میکنند، همان پشتون ها اند. پشتون هایی که خود سالها تن به غلامی پاکستان داده اند، حالا زنجیر اسارت بدست به دروازهء برادران آزاده و سربلند خود به این سوی سرحد می آیند وازآنها میخواهند تا غلامی پاکستان را بپذیرند.
یگانه راه نجات کشور دران است که تا دیر نشده، از لجاجت تنگنظرانهء قومی درگذر شده و برای ساختن یک حکومت وفاق ملی که دران همه اقوام کشور سهیم باشند کار و تلاش آغاز شود. افسانهء “هویت پشتونی” برای افغانستان، کلاه سبزیست که ترک سر را به دنبال دارد. راهی که فاشیست های قبیله پرست برای برتری جویی قومی و توهین و تحقیر برادران هموطن شان در پیش گرفته اند، پایانی جز اسارت بدست دشمنان خاک و وطن ندارد. فاشیزم برای پشتون ها سربلندی نی که اسارت و غلامی به بار می آورد.
به هوش باید بود که پشتون ها در کشور چنان اکثریتی نیستند که بتوانند حکومت تک قومی خود را در شرایط امروز، بدون کمک خارجی، ایجاد کنند. وانگهی اکثریت بودن هرگز تضمین کنندهء این امرنیست که با آن بتوان حاکمیت خود را بردیگران تامین کرد. حاکمیت بیش از دوصد سالهء ترک ها و مغول ها برهندوستان، بیانگر این حقیقت است که تامین حاکمیت دریک کشور نیاز به بسا عناصر دیگر دارد که که فراهم شدنش تضمین کنندهء تامین حاکمیت است، حتی درغیاب اکثریت قومی.
تامین حاکمیت به کمک خارجی و درغیاب پشتیبانی قاطبهء ملت، طبعاً اسارت و مزدوری بار می آورد. از سوی دیگر عمر همچو حاکمیت ها بستگی به مدت پشتیانی خارجی ها دارد. هرزمانی که این پشتیبانی گرفته شد، دولت و نظام در معرض تند باد عقده های سرکوب شده قرار گرفته و دار وندارش به باد فنا میرود.
درس های تاریخ پیش چشم ماست. ما آخرین فرصت ها را برای ساختن کشور خود داریم. حالا یا هرگز! اگر ما تومور سرطانی فاشیزم را از بدن بیمار کشور برون نیاوریم، زود خواهد بود که آنرا به نیستی و نابودی کامل بکشاند.
جناب کرزی در طول پنجسال گذشته زیروسوسهء فاشیست های قومی، از کار تامین وفاق و وحدت ملی بازمانده است. نه تنها هیچ کاری درجهت تامین اعتماد متقابل ملی برداشته نشد بلکه همنوایی معنی دار جناب کرزی با فاشیست ها سبب شده است تا افتراق درکشور به سطوح بسیار حادی برسد. پاکستان که متوجه و ناظر اوضاع است ازین مسامحه و نرمش در برابر فاشیزم بهره برده و آتش نقاق قومی را هرروز دامن میزند. پشتیبانی پاکستان از طالب های پشتون یا حکمتیار ِ پشتون مداخلهء عریان و بیشرمانه ییست که در امور داخلی کشور صورت میگیرد. پاکستان عملا خود را دایهء پشتون ها میخواند. این چنین حمایتی از سوی پاکستان توهین بزرگیست به قوم پشتون. این حمایت دو معنی روشن دارد. یکی این که پشتون ها خود بدون حمایت خارجی توان ایستادن روی پای خود را ندارند و معنی دیگرش اینست که پاکستان از پشتون ترسی ندارد و تصور میکند که هرقدر نیرو و کتلهء بزرگتر پشتون را دراختیار داشته باشد، مزدوران بیشتری در اختیارش خواهد بود تا توسط آنها اهداف خود را به پیش ببرد.
جناب کرزی در بیانات اخیرشان ثابت ساخته اند که میتوانند این اندیشهء پاکستان را نادرست و بی پایه ثابت بسازند. پشتون های افغانستان در پهلوی سایر اقوام ساکن این سرزمین ملت واحدی میتوانند باشند که درطول تاریخ اتحاد شان پوز استعمار سرخ و سیاه را برزمین مالیده است. بازهم اگراین اقوام دست بدست هم بدهند، ورشته های محبت میان شان تحکیم یافته وفضای اخوت و برادری حاکم گردد، به یقین میتوان گفت که مشکل افغانستان در اندک زمانی حل میشود.
طالب و حکمتیار مهره های پاکستان اند واین مانند روز روشن است. پذیرفتن آنها در قدرت، هیچ دردی را دوا نمیکند. خواست های پاکستان را پایانی نیست. برای نجات کشور، به این بهانه ها باید پایان داد. ورنه کشور تجزیه خواهد شد. پاکستان روی فاشیزم قومی سرمایه گذاری کرده است و تاکنون نفع های کلانی هم برده است.
تلاش و برنامه های پاکستان تجزیهء کشوررا سخت محتمل ساخته است. زیرا نیرو هایی که برای تجزیه کار میکنند سخت فعال و کوشا هستند اما هیچ دستی برای تامین اتحاد و وحدت نمیجنبد. نتیجه روشن است.
پاکستان را نه ناتو از مداخله میتواند باز دارد، و نه عذر وزاری رهبران ما ویا نه هم اعلامیه های پی درپی وشکایت از مداخله. پاکستان را یگانه چیزی که در جایش مینشاند، وحدت ملی درکشور است. وحدت ملی را فاشیست های گروگان گرفته اند. آنرا ازکام و چنگال فاشیست ها برون آورید، کشور آزاد و آرام میشود. ورنه منتظر روزی بنشینید که میهن آش گرگ ها شود ونامی ازان باقی نماند.
پایان
پانزدهم دسمبر- 2006
کلیفورنیا.
****
برگرفته از ويبلاگ گردراه

جمعه، آبان ۱۹، ۱۳۸۵

بیژنپورآبادی
01.11.06

بدخشی

استثناء تاریخ تفکرملی ماست


( 1 )

مقام بدخشی در چشم انداز تفکرملی

همیشه یاد محمد طاهربدخشی نخستین روشنفکر دوران مابعد مشروطیت و اصولا کاشف واژه سیاسی " ستم ملی " و" بانی اندیشه ی طرح مساله ملی و ملیگرایی" درمبارزات سیا سی- آزادی بخش مردم افغانستان است.
به پیشواز( هشتم عقرب ) زاد روزوزاد مرگ نخستین بینشمند مبتکروبانی مبارزه علیه " ستم ملی " زنده نام محمد طاهر بدخشی، پایه گذاراندیشه ملیگرایی و مبارزات ضد استبدادی وانواع ستم درافغانستان.

بیست وهفت سال پیش از امروز، کابل بدست پلید ترین حیوان درنده ی عالم ( امین فاشیست ) رهبر باند تروریست جناح خلق حزب دموکراتیک اداره میشد، که در پی کودتای نظامی شب هنگام هفتم ثور 1357 خورشیدی قدرت سیاسی را ازمحمد داودخان ( قومی ترین چهره ی فرزندان یحیی ) تصاحب نمود.
سخن ازمحمدطاهربدخشی بنیاد گذار " محفل انتظار" است. نخستین اندیشه ورز و فعال سیاسی برای دگرگون سازی افغانستان باز مانده درفراموشخانه ی خاموش تاریخ مشرق زمین. بلی او از سرزمینی برخاست که درآن چندین شگفتی تاریخ ازفرهنگ وفضیلت شرق؛ نیز برخاسته اند. اواز بدخشان برخاست و دردل ایرانزمین نشست، او همان دانه درشتی است که بقول مولانای بلخ در زمین فروکاشته شد و چه جوانه زد و چندین هزاربدخشی درکشتزارمبارزه با ستم ملی و نابرابری اجتماعی وسیاسی از آن رویید

کدام دانه فروریخت درزمین که نرست
چرا به دانه ی انسانت این گمان باشد

بدخشی درکناربحرالدین باعث وسایر جوانان بیداروآگاه، داعیه ی نفی هرگونه ستم و ناروایی عبدالرحمانی درافغانستان را که ریشه درمناسبات خشین قبیله ای داشت درمتن حاکمیت قبیله ای با صدای بلند فریاد نمود و پنجهزارهمرزم خود را دراین راه قربانی هدف ساخت.

بدخشی و مولوی نامهایی اند که با نامهایی چون حفیظ، قربان، رشید، روستا، حکیم و...گره خورده اند
آری بدخشان همان زادگاه فریدون پدرتاریخ اساطیرفردوسی بزرگ، بدخشان جایگاه ظهور نخستین پیامبر توحیدی درمعانی و باطن؛ سوشیانت ( آشورزردهشت بزرگ )، بدخشان پایگاه تشکیل نخستین جمعیت ایرانی تبار با قلمرو " ایرانویچ " همان ایران ویجه یا مبدأ و مطلع ایران است. بدخشان مخرج زبان فارسی – دری و چندین زبان مستقل دیگربدخشانی ( شغنانی، وخی، منجانی، دروازی، اشکاشمی، زیباکی، پامیری، ونجی، واخانی، کوفی خواهانی، یا رکندی، قرغزی، فرغانه ای و ... ) است.
بدخشان ستون تسخیر ناپذیربرای سپاهیان متجاوز اسکندروعرب دریکهزار سال متفاوت ازهم است، بدخشان پناهگاه آوارگان بزرگ تاریخ در دوران مهاجمان بزرگ است، بدخشان خوابگاه فلیسوف بزرگ و پایه گذارفرقه مذهبی اسماعلیان حضرت حکیم ناصر خسرواست.
بدخشان زادگاه چندین بدخشی فرزانه و نامدارومنجمله محمد طاهر بدخشی ازآن میان بوده و بدخشان آری دژمقاومت وپاسدارحرمت پاگیزگی وتسخیر و تسلیم ناپذیرعلیه بیگانگان ( حتی آخرین آنها یعنی همین طالبان پاکستان ) بود وهست !
نسبت داشتن به بدخشان یک امتیازاگر نیست، مسلماً یک افتخاراست. بدخشان یعنی تمثیل فزیکی سر از تنه؛ در اندام هندوکش است. بدخشان جایگاه مغز و تفکرهندو کش است. ازهمین رهگذر است که در آن سرزمین ارزشها و فضیلتها ی دوست داشتنی کم نبوده اند، نیستند و نخواهند بود. بدیهی است که پدیدارهای نا سود مند و نا هنجار نیز میتواند ومیتوانسته است مو جود باشد!
بدخشان را بدخشیهای بزرگی ازجمله، شاعران بلند آوازه، دانشمندان و فلاسفه، روحانیان نو اندیش، زنان نامدار، روشنفکران تیز هوش و فعالان سیاسی زنده نام کرده اند. در یک سخن از دفینه های زیرخاکی اش مانند ( لعل و لاجورد، یاقوت و ... ) که بگذریم، بدخشان را با هیچیک ازمردم نشین های دیگرایرانـزمین، و همین افغانستان نوین نمیتوان برابر گذاری نمود.
این از باب مباهات بدخشان بود، اکنون به اصل رویکرد ( شخصیت محمد طاهر بدخشی ) روشنفکر واقعی دوران احزاب سیاسی، درتداوم مبارزات آزادیخواهانه سه نسل ازمشروطه خواهان دوران مدرنیسم این سرزمین؛ برمیگردم.
بدخشی را پیش از آنکه یکتن ازموسسان حزب دموکراتیک خلق بنامیم، سزاوار است که او را بانی تفکرملی درجنبش ضد استبدادی، بعنوان استمرار جنبش آزادی بخش ملی دوران مشروطیت و پیشکسوت اندیشه ی بزرگ مقاومت ملی دوران پسین نیز بشناسیم. اگراو اندیشه ی مقاومت را در برابریخواهی و عدالت ملی منشور نمود، اگرجا وید نام مولانا بحرالدین باعث نواندیش عرصه ی دین و سیاست، دست اندیشه های بدخشی را گرفت وبه جامعه ی دین باوردر میان مردم فروکاشت، اگرشهید سید عبدالمجید کلکانی مشهوربه مجید آغا؛ فراتراز یک انقلابی افسانوی دست دردست مولانا باعث و عبدالحفیظ آهنگر پور داد و بدخشی را درکوهستان زمین براندیشه های رها یی باوران و سپس سا زمان آزادی بخش مردم افغانستان ( ساما ) ریشه بخشید و سر انجام دیدیم که ستاره دیگری درآسمان ایمان وشجاعت، رستم دیگری دربازی روزگار قامت کشید و مقاومت و آنهمه اندیشه های بدخشی را بی هیچ کم و کاستی در راه تحقق عدالت و حضور بی تردید همه اقوام و تبارمردمی در این سرزمین با توانایی بی نظیر به میز عمل برد. این پسین پهلوان سرزمین که لقب قهرمان ملی را نیز از آن خود کرد زنده نام احمدشاه مسعود ( ره ) است. بازهم بدخشی درکانون اندیشه و فراست ملی بر بام آزادگی نامش بلند است. روان این چهار ابر مرد تاریخ سر زمین آبایی ما ( ایرانزمین ) همیشه شاد باد.

براساس پرسشهایی که از دهها فعال سیاسی و فرهنگی دهه ی پنجاه خورشیدی مانند: میرغلام محمد غبار، عبدالرحمان محمودی، محمد صدیق فرهنگ، محمد آصف آهنگ، محمد علی زهما، خان عبدالغفار خان، کریم نزیهی جلوه، صدیق روحی، اسماعیل مبلیغ، عبدالحی حبیبی، آدم خان جاجی، استاد خلیلی، سرورجویا، براتعلی تاج، سیدمحمد دهقان کشمی، دهقان کابلی، مولانا خال محمد خسته، استاد موسی توانا، نورمحمد تره کی، مولانا سلیم طغرا، استاد ربانی، ببرک کارمل، سلطانعلی کشتمند، دستگیرپنجشیری، عطامحمد شیرزی، دکترعبدالاحمد جاوید، مولانا باعث، سید عبدالمجید کلکانی، استاد واصف باختری، رهنورد زریاب، دکترروان فرهادی، شرعی جوزجانی، جمشید شعله، عبدالهادی کریم، محمد نبی عظیمی و... به مرورزمان انجام شده است ایشان محمد طاهر بدخشی را فعالترین روشنفکر تیزبین و آگاه درحوزه ی اندیشه هم در سازماندهی امور وهم در طرح تیوریک مسایل دوران احزاب سیاسی در دودهه ی پنجاه و شصت خورشیدی دانسته اند.
این سنجش و پرسش توسط روان شاد خلیل جان رستاقی از فرزانگان حوزه هنر و ا دب و فعالان تفکرملی صورت گرفته است. من شخصاً از زبان آن فقید فهیم این نامها را نقل کرده ام. رستاقی خود از حوزه ی اندیشه های ملی و باورهای مردم پسند، ملیگرایی و روش مبارزه علیه استبداد و ستم ملی را درسی سال زندگی سیاسی اش پیروی و تجربه نمود. او از نزدیکترین کسان اهل مشورت با شهید بدخشی بود. مرحوم رستاقی در نزد خویش برخی یاد داشتهای نفیس ومنحصر بفرد را درباب تاریخ سیاسی دوران احزاب و انفاذ اندیشه های ملی که شاد روان بدخشی داعیه دارآن بود نگهداشته بود.
با این وجود پیروان و ارادتمندان بدخشی دریک بی توجهی حیرت انگیز، برای نشر و پخش اندیشه و دیدگاهها، نامه ها و مقالات و نگاشته ها، بیانیه هاو سخنرانیها و پژوهشهای مکتوب و نا نوشته ی ایشان، درمعرفی بزرگترین روشنفکراندیشه گر و پایه گذارمکتب ملیگرایی که درکسوت یک اندیشمند و جامعه شناس سیاسی ظهورنمود، غفلت وناعاقبت اندیشی کرده اند. اگرادعایی موجود باشد که استبداد حاکمیت قبیله باورو تحول گریز؛ چنین فرصت و امکانی را سلب کرده بود، تنها یک بهانه و یا شاید توجیه نا کارآیی ما باشد نه چیزی بیشتر.

من از زبان استاد عبدالعلی مزاری پر نفوذ ترین شخصیت سیاسی جامعه ی مصتضعفین وزحمتکشان هزاره سال 1372 که در کمیته ی فرهنگی حزب وحدت سخنرانی داشت؛ شنیدم که گفت: " شهید طاهربدخشی ودوستان فداکارایشان، حق بسیاری برمادارند، آنها برای تثبیت اهداف ما که عبارت ازعدالت و مشارکت است احساس خوبی نشان داده اند، من داعیه ی آنها برای مبارزه با ستمگران را همچون داعیه ی خویش میدانم، روان آن مرد با استعداد و فداکارشاد باشد".
برخلاف سایر پان ایرانیستها نگرش تاریخی بدخشی نسبت به اقوام ترک تبا ر، هم در کشور ما و هم درمنطقه بسیار درک محتوایی است. به نظر بدخشی که خود نیز سهمی از آن تبار دارد، ترک تباران نقش کمتر از ایران تباران در تقویت و گسترش قابلیتهای فرهنگی حوزه ی آسیا نداشته اند. بدخشی داعیه ی دفاع از حقوق اقوام ترک تباردرکشور را درراس اهداف ملی خود قرارداده است.

درجنبش مشروطه خواهی، بهترین ویا شاید دقیقترین گام مهم سیاسی آن دوران دلبستگی یافتن یک جمعیت تحول طلب وطرفداراصلاحات ساختاری درحاکمیت و ریشه بخشیدن به خواستهای ترقی خواهانه مردم در پرتو استقلال و آزادی بود. این داعیه بروشنی مطرح شد ولی بدلیل مشکلات اصولی و ابهامات بینشی در روشهای عملی با دهها مشکل روبرو شد. بروز مشکلات و ظهور اختلافات معنای ارزشی در طرح جمعیت مشروطه خواهان را تنزیل نمی دهد، این حوادث برنامه های سیاسی نسل تجدد خواه آغازقرن بیستم میلادی درکشورما را کند و کورساخت، اما ماهیت اندیشه روشنفکرانه درآن نسل را استمرار بخشید.
باید توجه داشت باشیم که، کارنسلهای پیش وبعد ازمشروطه تا آغاز دهه پنجاه ( 1345 خ ) درزمینه های مذهبی، سیاسی، اجتماعی و... جریان تأسی شده یی بود که از دوران مدرن اروپا در سرزمین ما سمت وسو می یافت. واقعاً خیزش و جوششی در درون جامعه برای نرمش دادن انقطاب و انقلاب میخواست در میان اندیشه گرایان پا بگیرد، اما ریشه های استبداد طایفه سالاران و نفوذ چندین جبهه یی نیروهای انگلیس بدلیل پادشاهان وابسته و نا بکار؛ دمار از روزگارتحول طلبان و ترقی خواهان کشید و همان بود که اندیشه و برنامه های مشروطه ( اصلاحات ) در چنگ سلطنت باقی ماند.
اینکه مشروطه قربانی طوفان برگریزان خزان سیاست شد، اینکه دها قهرمان ملی و فرماندار مقاومت برای استقلال یکجا با سپاه و لشکر و جمعیت تابعه بذر خاک شدند واینکه قبیله از روی نعش خونین آنان گذ شت و داعیه ی استبداد ودشمنی علیه اکثریت مطلق جامعه را درفش داری کرد و باز اینکه به جعلیات و هویت سازیهای ناجایزوغیرواقعی پرداخت؛ ازافسون نامه های پسین سیا ست در کاخ دسیسه و حیلت جانشینان عبدالرحمن و نادرخان است.
ما بروشنی دریافته ایم که جنبش مشروطه خواهی تمام هم وغمش اندکی نرمش دادن خشونت حاکمیت و آماده نمودنش برای برخی اصلاحات درساختارهمان پادشاهی باز مانده ازمیراث ستمگران وابسته به سنتهای قبیله وعادات تک تباران بود. این نیز روشن است که مشارکت شاه درتحول از همان سنتهای نیاکان تفاوت بسیاراند ک دارد. بهرروی مشروطه خواهی همین بود و داعیه اش در چهاربست پادشاهی با اندکی تحول گرایی در یک تراژدی غم انگیزپایان یافت.
مشروطه خواهی ازحوزه قدرت سیاسی متأ ثربود وبا همین ویژگی در همان دوران خویش بصورت یک داعیه مطرح شد وسپس در یک دگرگونسازی سلطان سلطنت قربانی بسیار گرفت و لی در خط تداوم زمان جریان نیافت. لابد میتوانیم ادعا کنیم که شخصیتهای مهم فکری تولید نکرد و تنها پاسخی بود برای برنامه های اصلاح و تغیرحکومت وقت.

فراموش نکنیم که ظهور سید جمال الدین درحوزه ی انسجام امت اسلامی، ظهورمحمودطرزی در ژورنالیسم، مطبوعات وپیوند با تحولات منطقه و جامعه عثمانی، ظهورمحمد ولیخان آگاه در مدیریت، مردمداری، سیاست و اساس دپلماسی مدرن، ظهورامان الله خاندر مشروطیت سلطنت، نقش پروفیسورغلام محمد میمنگی درهنرنقاشی، ظهورصلاح الدین سلجوقی ونویسندگان پس از دوران مشروطیت ( عبدالهادی داوی، میر غلام محمدغبار، میر محمد صدیق فرهنگ، استاد خلیل الله خلیلی، عبدالحی حبیبی و... ) خود از تبعات جنبش مشروطه خواهان میتوانند بود.

اما در دوران احزاب سیاسی:
دو رود خانه یی که از سرچشمه های نظری جامعه ی اروپا آب میگرفت و درنهرمشترک باوری محافل آسیا میریخت، یکی تبعات مدرنیته اروپایی بود که جامعه ی ما برای آرزوهای پیشرفت علمی و دست یابی به ابزارترقی و تحول کام تشنه و نیاز مند آن بود. دوم آنکه رود خروشان اندیشه های کارل مارکس وانگلس دردفاع از طبقات پایین جامعه با متن و روان تشدد در براندازی حاکمیتهای فیودالی- بورژوازی که عامل ستمگری بودند، به نحوی آیدآل ستمکشان افغانستان و برخی جوامع شرقی شد. لذا دوران احزاب نیزمانند دوران مشروطیت از استقلال اندیشه محروم ماند. بدیهی است که تقلید هرچند که با هنرمندی وعاملانه انجام شود؛ باز درزمینه هایی ناکام وخام با قی میماند. تقلید در سیاست یا به استبداد می انجامد، یابه وابستگی ویا به بحران فراگیردر همه بخشهای جامعه. بقول حافظ:
زاهد ازکوچه رندان به سلامت بگذر تا خرابت نکند صحبت رندانی چند
اما زنده یاد طاهربدخشی بعنوان یک روشنفکرخلاق وآگاه درنسل خویش ازچند ویژگی شگفت انگیزی برخوردار بود که همین ویژگیها او را ازسطح به عمق میبرند و از اعماق جامعه سنتی به درون واقعیتهای روزگار رهنمون میشوند:
نفوذ و جاذبه او در نسل پیش از خودش ( غبار، محمودی، فرهنگ و... ) تا آنجا بود که در خانه ی او جمع می آمدند تا توضیحات او را درمسایل فرهنگ، تاریخ و سیاست، اندیشه وجامعه شناسی با دقت و شور وصف انگیز بشنوند.
روحانیون و اهالی معرفت، وکلا و نمایندگان مردم به بدخشی دلبستگی رمز آمیزی داشتند. همان گونه فیودالها، زمینداران و به اصطلاح انقلابیون ملاکان و حتی بوژوازادگان نیز با وجود نسبت یافتن بدخشی با روان عمومی انقلابی در کشور، او را بصورت شورانگیزی تایید می نمودند. همین جا باید گفت: بدخشی یک روشنفکرنمای ناشی و بی ریشه به گذ شته نیست، بدخشی برای توانایی و دانایی خود هم ازسنت و سرگذشت این سرزمین وهم فلسفه و مکاتب جدید و از همه مهمتر بخاطرفهم بلند جامعه باوری اش در پویه ی زمان ایستاده است.
بدخشی پیش از آنکه رهبر و متفکرتاریخ باورباشد، یک روشنفکر اندیشه آفرین و مولف واقعی نظریه ی ملیگرایی و میانه روجامعه ی سنتی ماست. ازهمان باوراست که بدخشی امروز نیزغیر ازسازمانها وگروههای نسبت یافته به او( سازا وسفزا ) هزاران مرید ومقلد دارد. بقول زنده یاد خالد ترجمان یکی ازمردم شناسان دهه ی ششم سده ی کنونی ونسل دوران ما که میگفت: " ماهنوزبدخشی اندیشه پرداز را کشف نکرده ایم. فهم شفاف اندیشه های بدخشی به دلیل انحماک مابه دگمهای تقلیدی و اندیشه های عاریتی - انقلابی میسرنشده اند.
اول باید بدخشی را در تفکر انسانی او یافت وسپس به تفکرانقلابی خود نسبت داد. درغیراین صورت دانش و باورعلمی او به اندیشه های ما رکسیستی التقاط نمی پذیرند". ترجمان که خود از دانشمندان افغانستان شناس بود، بدخشی را گاندی افغانستان، مصدق افغانستان و شیخ شامل افغانستان میخواند. خالد ترجمان باورداشت که: " هیچیک ازمردان دوران مشروطه خواهی که درسالهای پس از سپری شدن دهه ی دموکراسی و احزاب قد برافراشتند؛ بسان محمد طاهر بدخشی دردل زحمتکشان افغانستان جای نگرفتند". سخن ترجمان فقید درمورد شأن و نسبت عقلانی بدخشی با سایر مبارزان دوران تسلط اندیشه های انقلابی ( 1340 تا 1360 خ ) در آنست که گفت: " بدخشی با یاران و همفکران نسل خود وبا رهبران و رهروان نسل خود چندین منزل فاصله داشت".

پس بدخشی که بود ؟
بدخشی یعنی شاه فرد قصیده ی بلند بدخشان، نام ورجاوند فرزند ارادتمند کوهستان، پاسداراندیشه های نسبت یافته درجلگه های باورزحمتکشان، پایه گذارتفکرملی و برابری خواهی بسود مردم محروم و ستمکشیده ما وبدخشی مبتکرروش خاص سیاسی بگونه ی سنتی- مدرن درفرهنگ استبدادی حاکمیت های تمامیت خواه و ضدمردمی طایفه مدارافغانستان بود.
کسی که نخستین انشای جمعیت دموکراتیک دراجلاس موسسان را خود قلمزن بود، درمیان همان چند تن از مهمترین شخصیتهای معروف به پایه گذاران حزب نوین، جوانترازهمه و صاحب اندیشه تراز دیگران بود. آنانی که زنده اند و ازهماوردان او هستند، میدانند که بدخشی با وجود آنکه 72 درصد اعضای مجلس موسسان از نظر ترکیب قومی به نفع او نبودند، اما او دریک تفاوت اندک 2 نفری با نورمحمد تره کی و تفاوت (1 نفری ) با ببرک کارمل سومین مقام بیشترین رای را که بالترتیب ( 27 . 26 و 25 را ی ) بود بخود اختصاص داد.

به ابتکار بدخشی آدمخان جاجی رییس اجلاس گنگره موسس و شرعی جوزجانی معاون ایشان برگزیده شدند. بدخشی در این مجلس برای اجرای تعارفات ازمنشی اول و دوم برگزیده در خواست نمود، تا دیدگاه های خویش نسبت به مهمترین خطوط نظری آینده ی حزب را بیان بدارند. درجریان همین گزارش بود که نخستین جرقه های اختلاف در شناخت دشمنان خارجی برسرمسایل نا وابستگی وابراز شعارمبارزه علیه امپریالیسم جهانی و استعمار، میان منشیان آینده و برخی اعضای مهم دیگر خود نمایی کرد. بهراحوال دلگرمی مبارزان نو اندیش سیاسی جناح چپ، که اینک صاحب یک تشکیلات فشرده و متمرکزسازمانی شده بودند، موجبات شوق و رغبت آنها را فراهم کرده بود.
کوشش کرده ام دردوسه پاراگراف زیست نامه کوتاه بدخشی را منباب آگاهی و شناخت خواننده این نامه، بدون ذکرکرونولوژیک حوادث وسیرروزگاراز کودکی تا دوران شهادت؛ یاد آورشوم. من خود قرارگذاشته ام که زندگی نامه، کارنامه، تحول اندیشه واصول و مبانی باورها واهداف آن سرورشهید را در" تاریخ تحول اندیشه های ملیگرایی" و " شناسنامه ی ستم ملی درافغانستان" بنویسم. پس نیازی نیست که اکنون سخن را گستردگی بیشترببخشیم.

ما بدخشی را اینگونه میشناسیم:

محمد طاهربدخشی درهشتم ماه عقرب 1312 خورشیدی دریک خانواده ترکی- تاجیکی درگذر میر شکاران یکی ازتوابع شهر فیض آباد مرکزبدخشان بدنیا آمد. پدرش محمد ذاکرخان ازسرشناسان بدخشان ومرد صاحب اعتباری بود. خانواده ذاکرخان ( مردان و زنان ) اهل خوانش و دانش بودند.
براساس یادداشتهای بازمانده ازخانواده و اشارات شخص بدخشی، نخستین آموزگارش در فراگرفتن اصول مقدمات ( الفبا ی فارسی ازقاعده بغدادی، قرآن ودعاییه ها، دیوان حافظ و بیدل وکتاب مثنوی شریف ) بی بی رابعه عمه ی بزرگوارش بوده است. رابعه ازمنوران امهات المومنین و زنان شاعر وسخنوربدخشان است که با سیده مخفی بدخشی شاعربزرگ بدخشان ( یادگاراحفاد میریاربیگ ولی ) مصاحبت وهمسخنی داشته است. بدخشی پس از چند سال کودکی به کوشش اطرافیان پابه مدرسه مذهبی نهاد، و درس اصول و مقدمات را در سطح بالاتری فرا گرفت و چندی بعد به کابل پایتخت آمد.
زندگی در کابل و فراهمی مقدمات دانش مذهبی زمینه شد تا با مدرسان و استادان این عرصه آشنا شود. با حمایت وهدایت ادیب صاحب نام مرحوم دهقان کابلی و با گذشت دوران کوتاه؛ وارد مکتب سیستم جدیده شد و با موفقیت مراحل آغازین ومتوسط و دبیرستان را پایان دا و وارد دانشگاه کابل در رشته ی اقتصاد و حقوق گردید. ازاین دانشکده پایان نامه گرفت و درهمین دوران بود که یکی از فعالان جنبش دانشجویی ( اتحادیه محصلان کابل ) شد.
همین جا بیک مورد استثنایی اشاره میکنم: برخی یادداشتهای زنده یاد بدخشی و نامه های ایشان به دوستان وهمفکران او درسالهای چهل شمسی و پیشتراز آن نشان میدهند که، او نه تنها پایه گذارمحفل انتظار یا همان سازمان زحمتکشان در سالهای 1347 خ است، بلکه درایام دوام تحصیل درکابل و مصاحبتهای سودمند او با شخصیتهای نیک نامی چون، دکترعبدالرحمن محمودی، میرغلام محمد غبار، محمد صدیق فرهنگ، استاد خلیلی، براتعلی تاج و بقیه بیدارگران نسل مشروطه خواه، طی سفری به بدخشان در زمینه تشکیل یک نهاد سازمانی و جریان ملی تحت نام " جمعیت آباد خواهان میهن" * اقدام نمود.
این جمعیت که تحت رهبری عبدالروف خان ضیا زاده با نام مستعار وحید روشنفکر و با مشارکت فعال کسانی چون: محمدهاشم واسوخت، عبدالنظیرهباب، عبدالغفور سوزن، حاج شمس الدین یفتلی، داکتر احمدقلی، ضیا حافظی، انجینر زیدالله و... فعالیتش را آغازنمود، باید درسالهای 1340 خورشیدی و یا پیش از آن ایجاد شده باشد. درنامه های جداگانه ماهیت و شرایط فکری وفعالیت این جمعیت را که میتواند نخستین سازمان سیاسی با اندیشه ی ملی – مردمی در شمال افغانستان تلقی گردد، مفصلتربه شناسایی خواهم پرداخت.
با توجه به سرگذشت نا خوانده این نهاد سیاسی در بدخشان که از یادداشتهای واقعه نگاران بدور مانده است، میتوان فهمید که بدخشی پیش از سن سی سالگی تشکیل سازمان مستقل ملی را تجربه نموده است، عضویت فعال او درهمین جمعیت آباد خواهان میهن دلیلی براین ادعاست. یکی از طرحهای بدخشی درمجالس مشورتی برای ایجاد سازمان روشنفکری و دموکراتیک آغاز دهه ی پنجاه خورشیدی، همین نام " جمعیت دموکراتیک میهن " بوده است. البته آقای غبار و برخی میانه روان دیگر با این طرح موافقت داشته اند. اما کمبود نام حزب و مردم یا خلق در پیشوند و پسوند نام آن نهاد سیاسی مورد نظر، تنها مانعی بوده است که انقلابیون چپ تند رو را دربرنمی گرفته است.
بدخشی دوبارازدواج نمود وجمعاً شش فرزند دارد. خانم جمیله بدخشی همسرشهید بدخشی و مادر چهارفرزند اوست که خود از درس آموختگان دانشگاهی جامعه ی هزاره ( خواهرآقای سلطانعلی کشتمند ) صدراعظم سابق افغانستان است. شهید بایقرا بدخشی ( همکلاس این قلم ) و پسربزرگ زنده یاد محمدطاهربدخشی بود، که درسال 1357 خ از خوابگاه دانشجویان پل تخنیک دستگیر و در زندان پل چرخی زندانی و سپس اعدام شد.
درطرحهای شادروان بدخشی برای نام سازمان سیاسی آینده، در مذاکرات گروه تدارک برگزاری گنگره موسس ( 1343-2 هش ) ده نام پیشنهاد شده است. درهیچیک ازاین نامها؛ خلق و دموکراتیک افغانستان مندرج نبوده اند، چون یکی از مواد آجندای بدخشی برای حل مشکل سیاسی جامعه؛ نام افغانستان وعدم موضوعیت و مشکل مشروعیت آن بوده است. مثلاً یکی از نامها " نهضت ملی خراسان " و دیگری " جمعیت زحمتکشان میهن " پیشنهاد گردیده است. معلوم است که با این نامها توافق نشده و کمبود برخی واژگان مطنطن ومفاهیم کارگری و سوسیالیستی ازماهیت آنها کم مینموده است. اما درسال 1343 با واژگان خلق، دموکراتیک و افغانستان بدلیل اکثریت داشتن هواداران این ترکیبات و اصطلاحات به تصویب آن تمکین نموده است.
بدخشی خود مینویسد: " من درنشست مورخ 20 میزان 1342هش با بزرگان تخارستان و ترکستان درمنزل میرصاحب غلام محمدخان غبار، ده نام برای جمعیت و یا محفل آینده روشنفکران کشورپیشنهاد کردم، اگرچه این نامها با نامهای مطرح شده ازسوی نورمحمدخان تره کی ورفیقان دیگرآنها مورد قبول نیستند، اما من و میرصاحب وجناب محمودی صاحب برای ایجاد جمعیت ملی که بتواند برای افکارمختلف جامعه کارآیی، حوصله و طاقت نشان دهد تلاش میکنیم".
از یادداشتهای میرصاحب ولیجان

بدخشی در تاسیس حزب دموکراتیک خلق افغانستان جزو شش تن ازکسانی بود، که بیشترین نقشهای مهم سیاسی و گردانندگی را برعهده داشتند. او همچنان در گروه چهار نفری حلقه مرکزی دارای طرحهای جداگانه یی بود. ازسال 1342 تا سال 1335 درگروه موسسان با قیماند، اما بزودی در پی یک اختلاف اصولی با سیستم نظری حزب دموکراتیک خلق، از عضویت آن جمعیت استعفا داد و در سال 1347 به تشکیل محفل انتظار پرداخت.
ازسال 1347 تا 1357 پنج بار زندانی شد، او درهمان بارپنجم بود که از زندان برنگشت و با بهترین یاران وهمرزمانش درچاه تعصبات امین فاشیست بتاریخ هشتم عقرب 1358 روز چهارم عید قربان جانش را هدیه ی آزادی و اندیشه ی ملیگرایی نمود. روانش همیشه شاد وراهش همواره سبز و پر روهرو باد.

اعضای کنگره اول 1343 خورشیدی کابل

بدخشی پیش از آنکه درپی استقرار نظام کودتا قربانی خصم فاشیسم امینی شود، جامعه ی سنتی و آینده ی این سرزمین را چنین تالیف وتعریف کرده است: " ما ازحقوق و آزادیهای دموکراتیک مردم درپرتو یک قانون اساسی مورد تایید آنها، حمایت وآنرا پیشاهنگی خواهیم نمود. پیشاهنگ نه کارگران و دهقانان، بلکه روحانیان ونخبگان، روشنفکران و مبارزان جامعه بعنوان یگ نسل آگاه سیاسی خواهند بود". او همچنان این موارد را از مفردات مبارزات ضد استبدادی و ضد تمامیت خواهی قومی درکشوراعلام نمود، مفردات ذیر جملات بدخشی نیستند، اما کلمات و مفاهیم دقیقاً منبعث از منشورملی محفل انتظار است:
" 1- فدرالیسم نظام سیاسی آینده ی ماست.
2- استقلال اندیشه و نا وابستگی سیاست ماست.
3- تمکین به دین اسلام بحیث دین مردم فرهنگ ماست.
4- مبارزه علیه هرگونه ستم ملی و طبقاتی منشورویژه ی ماست.
5- کوشش در راه ایجاد جبهه ی متحد ملی شعار ماست.
6- طرح و حل مساله ملی عمده ترین شعار ما از مسایل مهم سیاسی جامعه است.
7- آزادی بیان، حرمت انسان، دفاع از زنان و حمایت جوانان چهارگوهردراندیشه ما هستند.
8- تفاهم وانعطاف با نیروهای مستقل مردمی وملی ازاصول مهم مبارزاتی ماست.
9- نام واقعی سرزمین ما ایران و خراسان است، آریانا و افغانستان مفاهیم انحرافی و تردید آمیزی هستند.
10- زبان فارسی دری هویت ماست، مبارزه برای حفظ پاگیزگی آن از اهداف فرهنگی ماست".
بیژنپورآبادی

شنبه، آبان ۱۳، ۱۳۸۵



اکادمیسین دستگیر پنجشیری
هر قطره ء آموی خروشان وطن
هرصخره ء سالنگ وبدخشان وطن
ازصلح وثبات وسرکشی قصه کند
بشنو سخن عاشق دامان وطن
"فروغ هستی "
یا دی
از هفتاد سومین سالروز روانشاد محمد طاهر بد خشی



هشتم عقرب 1312 خورشیدی روز تولد زنده یاد محمد طاهر بدخشی
وتصادفا روز هشتم ماه عقرب 1358 خورشیدی روز شهادت این آزاده مرد وطن است . تاجاییکه از دستنویسها زنده نام محمد طاهربدخشی ، نوشته های دا نشمندان اکادمی علوم جمهوری مستفل تاجکستان ودوستان نزدیک ایشان در یاد نامه ء محمد طاهر بدخشی خوانده ام ؛ مادر محمد طاهر بدخشی دختر افسقال (سپیدمو ) لطف ا لله "لطفی" ازخانان محلی تاجیک وپدرش وکیل ذاکر نبیره ء مرزا عزیز " مغل بیگی " بوده است.
پدر کلان مادری او موءرخ ،دارای کتابهای تاریخی خراسان قرون وسطا و با فیودالهای خود ی وبیگانه آشتی ناپذیر بوده است .
هرچند پدر م . ط بدخشی زمیندار میانه حال ومتنفذ روشن بین محلی بود ه است ولی بدلیل ظلم وستمیکه از محمد گل خان مهمند ودیگر والیان ومقامات بلند پایه هیأت حاکمه ء دوران استبداد بویژه درجریان مبارزات دوره ء هفتمم شورای ملی دیده بود گرایش و شعور ضداستبدادی درژرفای ذهن ود ماغش بازتاب روشن داشته است.
م.طاهر بدخشی درچنین بستر اجتماعی ، فرهنگی وملی در روز دوشنبه 8 عقرب 1312 خورشیدی ، درشهر کوچک فیض آباد مرکز بدخشان چشم بجهان گشود وپر ورش یافت.
درشش ساله گی اورا به مدرسه ء مذهبی خر قه ء شریف فرستادند .چهار سال دران مدرسه درس خواند و آموزشهای ضروری دینی ومذهبی را آموخت.
درسال 23 13 خورشیدی نصاب تعلیمی بزبان فارسی دری وزبان مادری او تغییر کرد وبیدرنگ ازمدرسه به مکتب رفت در دوره ء ابتداییه گرداننده گی اخبار دیواری "ارشاد " را بعهده گرفت . درکنفرانسهای ادبی مکتب اشتراک فعال کرد هنر خطابه رادر همان نوجوانی مشق نمود . در دوره ء تعلیمات متوسط همکار قلمی روزنامهء بدخشان شد به پیروی از حکیم ولوالجی موألف " کان بدخشان " وشاه عبد لله یمگی بدخشی موألف "ارمغان بدخشا ن" این دو شهید راه آزادی وترقی ، به نگارش ترجمه ء احوال وزنده گینامهء سخنوران وشاعران بدخشان وتخارستان علاقه گرفت و بقول خودش آنرا" بشکل رشید یاسمی وسعید نفیسی نوشت " درصنف هشتم رساله ء مستقل تذکره شعرای " لعل بدخشان " را تألیف کرد و در مطبعه ء بدخشان به انتشارآن تو فیق یافت. درصنف نهم دروز استقلال مقاله ء " استقلال چیست و.و. " وشعر رزمی :
" زنده گی آخر سراید بنده گی در کارنیست " ابوالقاسم لاهوتی را خواند ازسوی سردار جمعه گل خان والی بدخشان بجای تشویق با شلاق دوزبانه " تأدیب !!"گردید وتصمیم به اخراج او گرفته شد ولی بوساطت روانشاد عبیدلله صافی قاضی مرافعه معاف گردید از صنف نهم فارغ شد پس از تلاشهای فراوان به لیسه ء حبیبیه راه یافت. دردورهء لیسه نیز کنفرانسهارا رهبری کرد درسال 1336 خورشیدی شامل دانشکده ء حقوق دانشگاه کابل شد. یکسال پس شعبه اقتصاد از دانشکده ء حقوق جداگردید و م. ط بدخشی دررشته اقتصاد تحصیل کرد از دانشکده ء اقتصاد لیسانس گرفت . درآن هنگام محمد صدیق فرهنگ مشاور پلان وزارت معادن وصنایع بود واتفاقا م.ط بدخشی بحیث عضو شعبه پلان مقررگردید. درنتیجه تبادل نظر ونشست وبرخا ست با محمد صدیق فرهنگ فرآیند (پروسهء ) رشد فکری بدخشی شتاب وسمت وسوی نوین یافت و به این شیوه پس از سال 1340 خورشیدی به اصول جهان بینی علمی و واندیشه های پیشرو زمان خو یش روی آورد .
پس از سپری نمودن دوره مکتب ضابطان احتیاط ودوره ء مکلفیت عسکری در شعبه ریسرچ (تحقیق -پژوهش ) دانشگاه کابل بحیث عضو کارکرد.
خلاصه م .ط. بدخشی شخصیت چندین بعدی بوده اند.
درکودکی ( تا 18 سالگی ) به آموزشهای مذهبی ومطالعه ء شعر وادب تاریخ جغرافیه پرداخت وبقرار روایت خودش 1500 کتاب ورساله ء خوب وخراب آنزمان را در دوران کودکی نوجوانی وجوانی بدست آورد ، عاریت گرفت ودربدخشان مطالعه کرد ولی این آثار با هوده وبیهوده اورا بگفته ء خودش " از تخصص سودمند بدور ماند ". بطور کلی معلومات ابتدایی مذهبی ، شعور روشنفکرانه ء فضل وهنر میرزا زاده گی ،آگاهی سنتی تاریخی ومحلی از ستم ملی ، معلومات ادبی معاصر از صدرالدین عینی ،ابولقاسم لاهوتی شاعران تا جیک ،عارف قزوینی ، میرزا زاده عشقی وآثار علامه اقبال لاهوری ،
کسب معلومات فلسفی از راه مطالعه کتب چاپ ایران ومطالعه ء ادب کلاسیک فارسی بوِ یژه : مطالعه مثنوی مولانا ی بلخی ،اشعار بیدل ، کلیات سعدی خواجه حافظ شیرازی شاهنامه ء فردوسی همه وهمه در تکامل ورشد شخصیت چندین بعدی م.ط بدخشی نقش فعال وخلاق داشته است. از ین معلومات موجز میتوان چنین نتیجه گیری کرد که : زنده یاد بدخشی ازهمان کودکی ، نوجوانی ،جوانی ونیمه سالی درجست وجوی حقیقت منزل میزد ازشکست وقربانی نمی هراسید شجاعانه گام می نهاد ، راهها ی نیل به حقیقت را تجربه میکرد، درجوانی شوق نویسنده گی پیداکرد و یکرشته مقالات ادبی تاریخی واجتماعی نوشت .
شوق سیاست اورا به جوش و جنبش آورد . در تشکیل هسته ء مرکزی سازمان " آبادی خواهان میهن " اشتراک کرد .این سازمان درسال 1330 زیر تأ ثیر مشروطه خواهان دوره ء هفتم شورای ملی به فعالیت اغاز کرد ولی به علت سیطره ء اختنا ق پراگنده شد.
درساحه ء ادبیات وتاریخ به نویسنده گی پرداخت.
در سیاست گام دیگری نهاد در تشکیل سازمان ضیایی شعبه ء آنسوی کوهپایه های هندوکش اشتراک کرد این سازمان از جوانان وآگاهان ولایات چهارگانه ء شمالشرق تشکیل یافته بود این سازمان در شرایط اختناق سردار محمد داوءود ،هیچگونه پیشرفتی نتوانست.
م.ط.بدخشی پس از 1340 خورشیدی به آگاهی وشعور روشنفکرانه ء جهانی واندیشه های مترقیی نوین ،از راه مطالعه ء علوم وفلسفه ء مترقی وبرقراری روابط با جوانان دست یافت ودر سالهای آخرین زنده گی پر بار خویش با احساس ضرورت مبرم توقف نویسنده گی ، به نشر تبلیغ ترویج شفاهی افکار سیاسی پیرامون ستم ملی طبقاتی اصول جهان بینی علمی سوسیالزم علمی وهمبستگی بین المللی کارگران وزحمتکشان جهان آغاز کرد.
م.ط. بدخشی پس از 1342 سیاست را به مفهوم واقعی آن آغاز نهاد در 18 سنبله 1342 خورشیدی در نخستین کمیته سر پرست وکمسیون تدارک کنگره اول جمعیت دموکرانیک خلق فعالانه اشتراک کرد در ترکیب این کمسیون هفت تن از نماینده گان آگاه همه نسلها ورزمنده گان پیشگام همان برهه ء تاریخ گردآمده بود.
کهسال ترین عضو کمیته ء تدارک کنگره ء موءسس جمعیت دموکراتیک خلق میر غلام محمد غبار فقید موءرخ ومشروطه خواه ثابتقدم نزدیک به هفتاد سال عمر وجوان ترین آن م. ط بدخشی با سی سال عمر بوده اند.
زنده یاد م.ط بدخشی عضو فعال کمسیون کنگره ء موسس ( کنگرهء اول )
سخنگو وگرداننده کنگره ء اول ، یکی از بنیادگذاران مبتکر وجوان جمعیت یکی از هفت عضو اصلی کمیته مرکزی منتخب کنگره ء اول مسوءول شعبه تشکیلات جمعیت ، عضو کمسیون تدوین مرامنامه وعضو کمسیون اساسنامه ء جمعیت دموکراتیک خلق ، مسوءول رهبری وگرداننده ء تظاهر خیابانی سوم عقرب 1343 شهر کابل ،تظاهر خیابانی 1345 دفاع از فرکسیون پارلمانی جمعیت دموکراتیک خلق و اعتصابات دانشجویان دانشگاه کابل وسرانجام رهبر با استعداد سازا بود.
م .ط بدخشی درنتیجه حضور نفوذ وارتقای شتابنده ء حفیظ الله امین در مقام کمیته ء فرکسیون خلق وشناختی که از گرایشهای عظمت طلبانه ملی اوداشت راه خودرا با فرکسیون خلق جداکرد و " محفل انتظار " را ساخت ودر سال 1347 خورشیدی این محفل بنام سا زمان زحمتکشان انقلابی ( سازا ) وبرهبری م.ط بدخشی به طور عمده به مبارزه اجتماعی وملی بی سر وصدا آغاز نهاد. در دوران دولت بیروکراتیک نظامی سردار محمد داوءود با بشیر بغلانی واسحاق کاوه بزندان افتاد و با منطق قوی درمحاکم دفاع کرد وپس از هژده ماه حبس رها شدند .
شهید محمد طاهر بدخشی به گوهر معارف اسلامی به فرهنگ وتاریخ مبارزات ملی واجتماعی به سنن پسندیده وو یژه گیهای زند ه گانی ملی وروانی مردم خویش آشنایی وآگاهی گسترده داشت.
م.ط بدخشی با تحلیل مشخص ازوضع مشخص جامعه منطقه وجهان زمینه تشکل دهقانان بی زمین کم زمین پیشه وران معلمان محصلان تحصیلکرده گان وروشنفکران ملکی ونظامی متنفذین روشن بین ملی وعالمان صیقل شده ء دینی ومذهبی را فراهم کرد . محمد طاهر بدخشی شیوه ها وقطبهای مخالف ومختلف مبارزه مسالمت آمیز وقهر آمیز را تجربه نمود اوبا استعمار کهنه نو استبداد داخلی استکبار جهانی وبا ظلم ملی واجتماعی آشتی ناپذیر بود
شهید م.ط بدخشی علیرغم تبلیغات کینه توزانه ء نژاد پرستان وسیطره جویان تباری زحمتکشان انقلابی تمامی اقلیتهای ملی ومذهبی ساکن کشور را بدون تبعیض وامتیاز رنگ جنس زبان وشغل ومحل سکونت نیروهای اساسی محرکه انقلاب دموکراتیک –ملی ارزیابی میکرد اوبه حق به این باور بود که فرزندان اقلیتهای ملی ومذهبی تحقیر شده، اقشار ولایه های تحت ستمهای گونا گون ملی واجتماعی وتبعیض مقدم بر فرزندان آسوده حالان به آگاهی انقلابی وسنگر های گرم وسرد مبارزات آزادیبخش اجتماعی وملی روی می آورند.
م. ط بدخشی درمرحله کار زنده گی ومبارزه عادلانه ء ملی واجتماعی خود ،برای نخستین با ردر تاریخ سیاسی افغانستان " مسأله ملی" را مطرح وپیشنهاد کرد که "دریک کشور کثیر الملة به هیچوجه ، نباید عظمت طلبی سیاسی شیوع یابد. هریک از گروههای قومی واقلیتهای ملی ومذهبی حق دارد از تاریخ فرهنگ وزبان دین مذهب وسنن پرافتخار ملی خود پاسداری نماید ودرگستره وطن واحد وتجزیه ناپذیر خود از حق خود مختاری برخوردار شود.
م.ط بدخشی با شناخت ژرف این ضرورت تاریخی ، استقرار نظام دولتی فدرال وراه روشن واساسی حل " مسأله ء ملی " را پیشنهاد کرد ولی همانگونه که محترم محبوب لله کوشانی یکی از ادامه دهنده گان پیشگام راه ورسم ونام ونشان م. ط بدخشی درمحفل باشکوه بیست ساله گی شهادت ا و با صراحت و بانگ رسا بیان کرد ند " نیروهای راستی وچپی وسیطره جویان ملی همه یکدل ویک زبان اورا "به اتهام تجزیه طلب ، ناسیو نالست ، سکتاریست ، تنگنظر ..وو " تهدید تعقیب وبا هزاران تن از همرزمان وهمزنجیران وفرزند جوانش گرفتار زندانی وبفرمان حفیظ لله امین بدون محاکمه به شهادت رسید وازحق زنده گی آزاد ومبارزه آگاهانه ء ملی واجتماعی در 8 عقرب خورشیدی 1358 درست 46 سال پس از تولدش محروم شد. بهر حال گذشت زمان صحت پیشبینی م. ط بدخشی را نشان داد . افغانستان درسال 1992 م سوگمندانه توسط رهبران هفت تنظیم بنیاد گرای به هفت اقلیم قومی پراگنده و توسط نظامیگران پاکستان ویران شد. تفرقه ء ملی استثناء طلبی ملی خصومت ملی وستم ملی بیش ازپیش تشدید یافت.
امارت اسلامی طالبان ودولت اسلامی کنونی نیز ازهمان قماش دولتهای تک قومی وتمرکزهای بوده اند ومیباشند که درنتیجه ء سازش ملاعمر با القاعده ونظامیگران پاکستان و فرستاده گان " جامعه جهانی” با رهبران تنظیمهای بنیادگرای اسلامی در افغانستان بی سقف ودر استقرا ریافته و بر سرنوشت ملیونها انسان ستمدیده این "زمین سوخته " امرونهی کرده اند ودرحال حاضر نیز حکومت میکنند.
نتیجه
از یاد آوری این رویدادهای تلخ تاریخ به این نتیجه روشن میتوان دست یافت که ازمیان تمامی رهبران سیاسی دهه ء دموکراسی تا امروز م.ط بدخشی یگانه رهبر سیاسی بود که با شناخت ژرف از تاریخ ومو قعیت سیاسی افغانستان منطقه وجهان "مسأله ملی " را شجاعانه بجا وبهنگام مطرح کرد.
م.ط بدخشی به این باور بود که بدون تأمین برابری حقوق سیاسی فرهنگی واقتصادی میان گروههای قومی واقلیتها ی ملی ومذهبی افغانستان جامعه ء بلادیده ءما از ستم اجتماعی ملی ونابرابری حقوقی نجات ورهایی نمی یابند فرآیند رشد مستقل ملی ووحدت ملی کشور کثیر لملة ما کند و عمر رنجهای مردم برابر حقوق ما دراز ودراز تر میشود.
م .ط بدخشی رشد مستقل ملی وناوابسته گی به این یا آن ابر قدرت را منطبق به منافع وروان ملی مردم افغانستان می پنداشت وبه این باور بود که گرایشهای دنباله روانه ، احزاب سیاسی احزاب ودولتها را به افزار ها وبرده گان بی اراده ووسایل اجرای اهداف سترا تیژیک ابر قدرتها مبدل میکند. دولتهای نماینده رنجبران گنجبران امارت طالبان پا کستانی ودولت انتخابی اسلامی صحت پیشبینی های تاریخی م.ط بدخشی را به اثبات رسا نید. نا گفته پیداست که سیاست دنباله روانه حاکمیتهای چپی، تنظیمی، طالبی ودولت اسلامی ، استقلال کامل سیاسی واقتصادی مارا بخطر مواجه ساخت ونقب گذاری کرد درنتیجه پالیسی دنباله روانه وو ابسته گی درکشورما انقلاب ضد انقلاب ، بنیادگرایی واپسگرایی و اقتصاد بازار آزاد وپایگاههای نظامی صادر شد و حاکمیتهای وابسته افغانستان به ببازیچه منافع سیاسی قدرتهای بزرگ مبدل گردید.
بنا برین درحال حاضر اصول همزیستی مسالمت آمیز صلح دوستی همکاری بین دولتها ی دارای نظامات مختلف اجتماعی واقتصادی سیاست عدم انسلاک بیطرفی مثبت وفعال وعدم دخالت ومداخله درا مور یکدیگر یگانه سیاست اصولیی میباشد که با منافع ملل ومردمان افغانستان منطقه وجهان سازگاری دارد و آزادی حاکمیت ملی وتمامیت ارضی کشور مار ا تضمین میکند.
م.ط بدخشی با دوربینی وپیشبینی شگرفی طرح تشکیل جبهه متحدملی –دموکراتیک ونقش تعیین کننده و آگاهانه ء توده ها در دیگر گونیهای اجتماعی ونبرد عدلانه ء ملی علیه دخالت ومداخله میراثخواران استعمار را به پیش کشید ودر راه رهایی زحمتکشان میهن سروجان شیرین خودرا قربان کرد . زنده نام م.ط بدخشی وهزاران همرزم وهمزنجیر بدخشی هرچند در راه رشد مستقل ملی نا وابسته گی وبرابری حقوق اقتصادی سیاسی وفرهنگی زحمتکشان انقلابی افغانستان سر وجانهای شیرین خودرا باخته اند ولی امریکه بخاطر آن مبارزه میکردند به مقیاس ملی منطقه وجهان روز تاروز درخشش بهتر، غنای بیشتر ودرونمایه فعالتر کسب میکند. صحت این پیشبینی های بدخشی را رویدادهای سه دهه اخیر بوضوح کامل آشکار ساخت که سلاطین، شاهان وامیران کور مغزبه مقصد جاودانه ساختن تاج وتخت و قدرت سیاسی برای خاندانهای طفیلی خود وبهره کشی توده های مردم وزحمتکشان کشور، فرزندان مردم را در جهل گذرا وتاریکی قرون وسطایی نگهمیداشته اند. اوضاع آشفتهء کنونی درپکتیا ، پکتیکا، کنر وهیلمند ودر هردو سوی مرز استعماری سردار دیورند وامیر عبدلرحمان نیز میراث همین سنتهای منسوخ وریشه دار دوران استبدا دسیاه قرون وسطایی واستعمار بریتانیای کبیر است که بدبختانه دربرابر معارف نوین دانش وتکنالوژی عصر و اندیشه های پیشرو آزادی دموکراسی ترقی صلح وعدالت اجتماعی ملی ونوسازی زیر بنا وروبنای جامعه بلادیده وعقب نگهداشته کنونی ما سخت جانی نشان میدهد وبرای نیل به قدرت ازهمه وسایل از جمله از خودکشی وبیگانه پروری ویرانی مکاتب مدارس مراکز صحی و بیمارستانها و حتا از معامله ء ننگین با جرنیلها ی پنجابی تمامی میراثخواران سیاه روی استعمار بریتا نیای کهن والقاعده علیه صلح وثبات میهن ما دریغ نمیکنند.
بیک سخن پراگنده گی سیاسی سازمانی رهبری قبیله یی قومی اجتماعی مذهبی منطقه یی ومحلی ودخالت ومداخله جرنیلهای کهنه کار پاکستان وطاعون بنیادگرایی وواپسگرایی منطقه بیش از هرزمانی ضرورت جبهه ءمتحد ملی دموکراتیک را در دستور روز قرار داده است. فرایند جبهه ء متحدملی بویژه پس از دخالت و مداخله های آشکار طالبان القاعده وتروريزم بین لمللی و اعتراف نظامیگران پاکستان به این جنایات سازمانیافته ، هم در احزاب سیاسی لاییک مردمی ودموکراتیک وهم در میان تنظیمها ی میانه رو احزاب ملی ومردمی وسازمانها ی فرهنگی واجتماعی آ هنگ شتابنده می یابد وپایه های سیاسی اجتماعی میهنی ومردمی جنبش مقاومت مردم روز تاروز نیرومند تر وتقویت میشود.
م.ط بدخشی هم به دنباله روی نیروهای چپ وهم با بنیادگرایی و واپسگرایی قشری نا ساز گار بود واین گرایشهای تند روانه وکند روانه را بزیان رشد شتابناک وقانو نمند جامعه ارزیابی میکرد.
درفرجام همانگونه که استاد واصف باختری باهمه فصاحت، بلاغت ، نغزی، ودلاویزی از زنده نام م.ط بدخشی وازین گوهر ناب وگمگشته ء مردم میهن بادریغ ودرد استخوانسوزی توصیف پر از شگفتی کرده اند م.ط بدخشی واقعا :-
" گنج باد آورد ،سپهدار ، یل گردنفراز ،پیام آور بلوغ عشق ،درد آشنا ، شاه بیت دفتر شهادت وسوز سینه ء دیوان هستی و مرد " بود . با اغتنام ازین فرصت چند بیتی را بشما نقل میکنم که درشب 11جدی 1370 خورشیدی با الهام از حماسه ء ناتمام م.ط بدخشی ، این شهید راه رهایی وبرابری حقوقی زحمتکشان وظلم دیده گان میهن ، درسلول مجرد بلاک اول زندان پس ازشنیدن حکم اعدام خود از سوی بیدادگاه دکتر نجیب سروده ام .

لعل بدخش
من عاشق ستیزه ء امواج سرکشم مشتاق رزم وزنده گیی شاد ودلکشم
سوهان عمر مستبدان زمانه ام آه درون سینه ء خلق ستمکشم
افتاده ام به دامن هندوکش کبیر "لعل بدخش " وگوهر نایاب وبیغشم
از خصم آشکار ندارم امید وبیم لیکن زدوستان دوپهلو مشوشم
ظلم زمان اراده ء من خم نه میکند پولاد آبدیده ام و درکشاکشم
باشد نبرد مردم من شعر هستییم
فرزند آب وخاکم و دریای آتشم
" ناله ء نیلاب "
باعرض حرمت
اکادمیسین دستگیر پنجشیری
ایا لت واشنگتن – امریکا


مدارک :
1 ) : ظهور وزوال حزب دموکراتیک خلق ؛ از ص 147 - ص158
2 ) : یادنامه ء محمد طاهر بدخشی بیست سال پس از شهادتش
3) : نالهء نیلاب گزینه ء شعر
4) : فروغ هستی رباعیات پنجشیری