|
نوشته شده توسط دکتر صاحبنظر مرادی
|
|
سه شنبه ، 22 آذر 1390 ، 13:05
|
|
براساس رخداد های
اجتماعی وتاریخی برای اولین بار حاکمیت آن ها درین جغرافیا درپی رقابت های
منطقوی دولت های همسایه وپایان اقتدار نادرافشار خراسانی شکل گرفت. با توجه به
ناهم خوانی های تاریخی درزمینه تکامل اجتماعی درموجودیت نظام قبیلوی مسلط درمیان
ایشان، با دستیابی به اقتداردولتی درقندهاردرسال1747 درپی حملات احمدشاه ابدالی
موسس اقتداردودمانی آن ها درپهنای هندوخراسان، دست به قبضه نمودن حاکمیت های
سیاسی محلی واحمال قدرت برمسکونان وطوایف هم جوار که سال ها وسده قبل ازآنها از
مرحله مناسبات زنده گی قبیله ای گذشته اند؛ زدندوباقرارگرفتن درمسند قدرت وبه
کارگیری خصایل وسلیقه های قبیلوی بن بست هاوچالش های اجتماعی، اقتصادی وفرهنگی
رابروی اقوام همزیست وهم جوارشان مسبب گردیدند.
باین تشکیل کشوری
بنام "افغانستان" با یک نوع حاکمیت ستیزه گرانه جنگ سالار قبیلوی
وانارشیسم ناشی ازمجموعه تضاد های قبیلوی ودومانی سلاطین وسرداران( سدوزایی ها،
بارکزایی ها ومحمد زایی ها)پا به صحنه قدرت وتاریخ گذاشته است. نه برپایه تکامل
تاریخی ودست آوردهاو کارکردفرهنگی که غالباً دودمان های دیگردولت سازرا به صحنه
تاریخ آورده است.
پروفیسورمورگنسترن
درموردمنشای قبایل افغان نوشته است: "پکتوکی"( اولین بارتوسط هرودوت
بکاررفته) یکی ازیازده قبیله آریایی بود که ازجنوب دشت های آسیای میانه حرکت
کرده، سلسله هندوکش راعبور ودردامنه های کوه های سلیمان جایگزین شدند. طبق اسناد
تاریخی که خود مورخین افغان(پشتون) ارائه کرده اند، افغان ها ابتداء در نواحی
غورکنونی وغرب آن ساکن شده وبعداً به نواحی جنوب رفته اند، زیرا : "چون این
طایفه از صدمه قتل وغارت بخت النصر بابلی کلدانی از ممالک شام وبیت المقدس جلای
وطن گردیده وبه جبال غور([1]) رسیده ودر جوارمردم غور که از نسل ضحاک
تازی بوده اند، سکونت اختیار کرده اند...به مرور ایام فرقه غوری حلیفی وبرادری
افاغنه اختیار نموده نیکی وبدی ترویج ازدواج وغیره با افاغنه گشته معروف به افاغنه
شدند..."([2])
مورخین اسرائیلی
عقیده دارند: حضرت موسی(ع)حین خروج ازمصربادوازده قبیله ازبنی اسرائیل خارج شده
ودرفلسطین مسکن گزین شدند که این دوازده قبیله بنی اسرائیل بنام های(بنیامن،
روبین، لاوی، یهودا، جاد، اشیر، زبولون، ساعر، یوسف، نفتالی، دان وشمعون)یادمی
گردیدند، وازین جمله دوقبیله آنها(بنیامن ویهودا)درجنوب فلسطین جابجا شده که
یهودیان امروزی ازنسل آنها می باشند، ولی متباقی ده قبیله دیگردرشمال فلسطین
جابجاگردیدند که بعداً ازآنجابه مناطق دیگرمهاجرشدند وبنام قبایل گمشده یهودی
مسمی گردیدند.([3])
باوردیگرآنست
که"افغان" ازلفظ "افاغنه" یا"افغنه" که ازدودمان
بنی اسرائیل می باشد گرفته شده است. مونت استوارت الفنستون درزمینه مینویسد:
"براساس این عقیده آنان ازدودمان افغان، پسرارمیاIrmia
یابرکیاBerkia [برخیا] پسرسائولSaul
پادشاه بنی اسرائیل اند، وهمه تاریخ های این ملت ازمیثاق های یهود، ازابراهیم
تاروزگاراسارت آغازمی گردد."([4]) درکتاب مقدس تورات
ازشاوول(سائول)منحیث اولین پادشاه یهودی درسرزمین فلسطین نام برده شده است.
درکتاب نژادنامه
افغان نیزباکمی تفاوت می خوانیم: "وراقم مخزن افغانی این طایفه راازاولاد
"افغنه" نام پسرارمیا، پسرآرمیاسپه دارقشون حضرت سلیمان(ع)برسبیل خود
تراشی ثبت ومقام گزیدن شان راپس ازاستیلای بخت النصربربیت المقدس وانتشاربنی
اسرائیل ازآنجا درکوه غور وفیروزکوه وجبال خراسان، مرتسم وازاولادقیس ابن عیص که
یکی ازآنهاست، ذکرکرده است.([5])
درکتاب "مخزن
افغانی" که درقرن هفدهم تالیف گردیده است، آمده که "جد اعلی پشتون ها
شخصی بنام "افغانه" بوده که درعهد داود نبی(ع)میزیست. افغانه درهنگام
پراگنده گی ونسل کشی یهودیان، بااولاده خود به جبال غور پناه برده، درآنجا اقامت
گزید. پس ازاعلام دین مبین اسلام، رئیس این طایفه که "قیس" نام داشت،
دین جدیدراپذیرفت ودرراه نشروتبلیغ آن به جهادپرداخت. قیس زمانی که به مدینه رفت
توسط خالدبن ولید سردارمعروف عرب که بااو وابستگی قومی داشت، به حضورپیامبربزرگ
اسلام(ص)مشرف گردید. حضرت پیغمبر(ص)نام اورابه "عبدالرشید" تبدیل نمود
وبه علت خدماتش درراه اسلام اورابه "پتهان" که به موجب این روایت
درمعنی تیرچوب زیرین کشتی می باشد، ملقب ساخت."([6]) امادراین
که "پختون" و"پتهان"همان "پشتون" است، تردیدی
وجودندارد. مجموع قبایل "پختون" و"پختانه" خودراازریشه
"پتهان" می دانند. کتب تاریخی چون "افغانستان درپنج قرن
اخیر"و"تاریخ تحلیلی افغانستان" باین مسئله اشاره دارند که
"پتهان" یکی ازبرادران گمشده یکی از قبیله های یهودی بوده است. این
نام درمنابع اولیه اسلامی چون حدودالعالم، آثارابوریحان بیرونی، فردوسی، بیهقی،
منهاج السراج جوزجانی، تاریخ نامه هرات وغیره به "افغان"
و"اوغان" درآمده ودرشناخت آن تفصیلاتی وجوددارد مبنی برینکه، افغان
نام یکی ازپسران سلمه(ساول)یهودی الاصل بوده است.([7])
البته بی
نیازازاثبات خواهدبود که منظورازکلمه "افغان" همین "پشتون"
است که افغان شناسان هردونام رامترادف خوانده اند. هانی شاکرپژوهشگرعرب
دررساله" افغانستان" (بیروت1975) و محمود شاکر درمورد افغان فکر مشابه
ای دارد، اما به عوض نام داود پیغمبر درهم پیوندی ریشه ای این قوم، نام یعقوب
پیغمبررابه کاربرده است: "منظورازکلمه "افغانستان" سرزمین مردم
افغان است، وواژه "افغان" مطابق آنچه که معروف شده ومردم نسل اندرنسل
به نقل آن عادت کرده اند، منسوب به نام شخصی است که "افغانا" نام
داشت. اوکه نواده بنیامن فرزند یعقوب علیه السلام بوده است، همراه باچهل تن
ازفرزندان خویش، درروزگاری که فشاروغم هابربنی اسرائیل چیره شده بود به سمت شرق
هجرت کرد، ودرمنطقه شرقی سرزمین فارس متوطن شد، وساکنین فعلی این سرزمین
ادعادارند که نسل همان بنیامن هستند وافسانه ها وروایات واساطیرشان نیزموئید این
گفته است."([8])
عتبی مورخ عرب
درتاریخ یمنیی "افغانه" رامعرب نام "اوغان" می شمارد، گفته
می شود که افغانه یا اوغانه درجنگ های نسل کشی بخت النصربابرادران خودازاسرائیل
فرارکرده دردامنه کوه های که بنام قبیله او "سلمه"، "سائول"
وبعداً "سلیمان" معروف گردیده، زنده گی بدوی وکوه نشینی رااختیارکرد.
درمورد منشاء قومی
پشتون هانظریه دیگری هم وجوددارد که زیاد به میان گذاشته نشده است.
"درحالیکه تبارشناسان پشتون ها راحاصل آمیزش چندین گروه قومی ازنژادهای
هندو- اروپایی درطول تاریخ می دانند، آنان نسب شان رابه قیس، یکی ازاصحاب حضرت
محمد(ص)پیامبراسلام می رسانند وبدین ترتیب خودراازنژادسامی تلقی می
کنند..."([9]) به گواهی اسناد تاریخی حضرت پیامبراسلام(ص)نام
قیس را به عبدالرشید برگرداند، وازآن پس به قیس عبدالرشید مشهورگردید. تاجائیکه
معلومست کلمه افغان باراول درسده ششم میلادی توسط منجم هندی "ورهه
مهیره" درکتاب بهارت "سیمتها" ذکرشده است."([10])
دردوره اسلامی کتاب
"حدودالعالم من المشرق الی المغرب" ازقومی بنام افغان نام برده ومحل
زندگی آنان رادرضمن برشمردن شهرهای هندوستان درشهر"سول" که برگرفته
ازهمان "سائول" است، معین نموده است. منورسکی درتثبیت محل
"سول" درحدودالعالم، نخست به حواله بیرونی درقانون مسعودی آورده است
که درجاده گردیزتاملتان، پس ازگردیزفرمل یاپرمل واقع است؛ این ناحیه بنام مردم
تاجیک که درآن زنده گی می کنند، شهرت یافته است ودرکنارجاده ایکه ازغزنین به بنو
یعنی منطقه سندمی رود، واقع شده است. فرمل نگهر(به
تحریربابر"نغر")بنووسرزمین افغانان درجنوب کابل واقع اند.([11])
نظربه تعریفی که حدودالعالم ازخراسان شرقی دارد، پشاوروتوابع آن درین حدودشامل
است: "ناحیتی است که شرق وی هندوستان است، وجنوب وی بیابان سند وبیابان
کرمان وشمال وی حدودغرجستان وگوزگان وتخارستان"([12]) تاریخ
یمینی هم ضمن محاربات سلطان محمود ازافغانان ومحل سکونت آنان دراطراف کوه های
سلیمان درهند نام برده است. ابوریحان درکتاب "تحقیق ماللهند" نوشته
است: "قبایل افغان درکوه های غرب هندوستان به سرمی بردند وتابه حدودرودخانه
سندمیرسند."([13]) کوه های سلیمان درمحل "سول" به
دوشاخه شرقی وغربی تقسیم می شود، سول شاخه غربی آنست که درزمان حاضر قبیله
وزیردرآنجا سکونت دارند. مولف تاریخ نامه هرات سیفی هروی(قرن هشتم هجری)سرزمین
میان سرحدقندهار فعلی تارودسندراافغانستان خوانده است.([14]) اما
بیشترین محقیقین نخستین کانون ظهوروشناسایی پشتون ها راکوه های سلیمان درشمال
غربی پاکستان کنونی درمرکزیت "شهرمستنگ" ارائه نموده اند. مناطق شمال
کوه سلیمان شامل نواحی اطراف پشاوردرین نام گذاری(افغانستان) شامل نیست. چنانکه
منابع خبرمی دهندافغانان دراواسط قرن پانزدهم باین مناطق دست یافته اند. در
یادداشت های منابع فوق نام گذاری افغانستان رسمی نبوده ودراسنادتاریخی
وجغرافیایی عصرمغول های کورگانی هندچون "آئین اکبری" که توضیحاتی
پیرامون قلمرو سیاسی آنها وجوددارد، چنین اسمی به ملاحظه نمی رسد؛ درتاریخ فرشته
نام افغانستان رااززبان مردم کابل وخلج به جای کوهستان، که همانا محل زیست
افغانان درکوه های سلیمان باشد به کارگرفته است.([15]) به قول تاریخ
سلطانی افغان ها برای اولین بار به اجازه شاهرخ میرزا(ازامرای تیموری) دراطراف
قندهارساکن شدند.([16])
برخی ازمنابع وشخصیت
ها چون سید جمال الدین عقیده برآن دارند که "افغان" یک کلمه فارسی است
که معنی "ناله وزاری" رامی رساند. مردمان فارس آن هاراافغان نامیده
اند، وعلتش رااین میدانند که دراثنای اسیرشدن بدست بخت النصرناله وفریاد می
نمودند، ناله وفریادرادرفارسی (افغان)گویند...گوینده گان عوام زبان فارسی آن
هارا(اوغان) خطاب می نمایند...مردم هندوستان آن هارا(پتهان)می نامند. بخشی
ازقبایل افغانی که درقندهارزیست می کنند، خودرا(پشتون)و(پشتان)مینامند."([17])
کلمات
"پشتو"و"پشتون" که افغان ها برزبان وقوم خود اطلاق می
نمایند تاسده هفدهم تنها درمحاوره زبانی بین مردم معمول بودودرآثارکتبی به
نظرنرسیده است.. همچنان کلمه "پتهان" که غالباًشکل هندی کلمه پشتانه
جمع پشتون می باشدودرنیم قاره هند مروج است، نیزدرآثارمکتوب گذشته دیده نشده وبه
جای آن همان کلمه "افغان" به کاررفته است. هرچند بعضی ازمورخین کلمه
افغان را عنوان پشتون های غربی دانسته اند، که درحدود هرات وقندهارسکونت دارند،
وکلمه پشتون رادرمورد قبایل مناطق کوهستانی سرحدمیان افغانستان وپاکستان به
کاربرده اند، که به نظرآگاهان چنین تقسیم بندی بنیاد علمی ندارد. زیرااززمان
وارد شدن زبان پشتو به مرحله کتابت وخط کلمه افغان وپشتون درآثارنویسنده گان
وشاعران این قوم درترادف هم به کاررفته اند. که فارسی زبانان تاهنوز کلمه افغان
رادرمورد ایشان استفاده می کنند.
درتاریخ هرات
"افغان ها" آخرین دسته مهاجرین کتلوی قومی به خراسان هستند. متون
فارسی دوره اول اسلامی حضورآنان رادرحواشی شرقی افغانستان کنونی معلومات داده
اند. بقول تاریخ نامه هرات تاآغاز دهه سوم قرن هشتم(723هـ ق)افغان ها ازساحه
افغانستان تاریخی به جانب خراسان یعنی افغانستان کنونی گسترش نیافته بودند.([18])
سیفی هروی شهرها،
محلات وقلاع ذیل رادرمحدوده افغانستان برشمرده است: مستنگ(پایتخت
افغانستان)کهیرا، دوکی، ساجی، تیری، یاتیرا، خاسک، جاول[درابن]محل اقامت قومی
"سورنا"[سروانی یاستریانی]کنکان ونهران(درهفتاد فرسخی جنوب دوکی [قاضی
گهار- واقع درغرب کوه های سلیمان مهتریاکوه سیاه تشکیل کننده دیوارغربی رودسند]([19])
منابع عربی پشتون
هارا"سلیمانی" می خوانند که وجه تسمیه آن مسلماًً ازمحل سکونت اول این
قوم درکوه های سلیمان منشاء می گیرد. نظریه سلیمانی بودن افغان ها که درقدیم
ترین تواریخ مانند "تاریخ خان جهان" یا "مخزن افغانی" تالیف
خواجه نعمت الله هروی بن خواجه حبیب الله(سال تالیف1018 هـ.ق.)درج است ودربین
اقوام افغان طرفداران زیادی دارد. هم احمدشاه وهم زمان شاه خودراسلیمانی خوانده
اندو زمان شاه درنامه ای به سلطان ترکیه پس ازنام خود کلمه "سلیمانی"
راآورده وازامیرشیرعلی خان تاامرای بعدی باین عقیده پای بند بوده اند.
"ازوقایع تاریخی چیزی که جالب توجه سرداراحمد شاه خان وزیردربارافغانستان
درحجازگردیده بود، یکی عمارت "حاجی خانه افغان" بود، یعنی کتیبه ای که
درحاجی خانه قدیم معروف به(رباط سلیمانی)واقع درمکه معظمه بوده است وآن یادی ازکارنامه
های شان دارپادشاه معروف افغانستان احمدشاه درانی می دهد."([20])
این رباط به امرشاهنشاه درانی دربلده مقدسه معلی اعمارگردیده ودرآن چه درانی
وغیردرانی هرافغانی که وارد گردد، بدون کرایه حتی یوم الحشرساکن شده میتواند.
ودرآن دوتن درانی نورزایی به نام های حاجی محراب دیندارخان درانی نورزایی وحاجی
عبدالکریم خان درانی بارکزایی به خدمت توظیف شده اند.
جریان ازبین رفتن
نظام کمون اولیه افغان ها وتشکل طبقات هم ستیز جامعه فیودالی از قرون(13-14)م.
بدین سو به گونه آشکار تبارزکرده، که نابرابری جدی ناشی ازین انکشافات نزد قبایل
جداگانه پشتون از ویژه گی های روند مذکور است.
گسترش وجابجایی
افغان ها درشرق افغانستان کنونی باحوادث دوره مغول وامیرتیمور پیوند می یابند،
باین که مغول هابه تسخیرهندوستان نپرداخته اند، اما تاجناح راست رودسند وپنجاب
غربی پیش رفتند وبه جنگ باهندوها پرداختند. این مناطق درطول قرون سیزدهم وابتدای
قرن چهاردهم به میدان نبردهای طولانی میان فرمان روایان مغول وسلاطین دهلی مبدل
گشته بود.([21]) به اثررخداهای استیلاگرانه فوق به منطقه بنیاد تمدن
زراعتی دچارضعف وناتوانی گردید ودیگرنه توانست آبادی شهرها، رونق اقتصاد وتجارت
رابه شیوه گذشته متوفرسازد. زمین های لامزروع به تصرف قبایل خانه بدوش
ومالداروکوچی پشتون درآمد، آنها بااجازه یابی اجازه مالکان اصلی این زمین ها که
اساساًتاجیکان بودند دست به تصرف بردند.
ایگورمیخائیلویچ
ریسنرمی نویسد: "زمین های هموارتخلیه شده درقرون13-17 که اهالی بومی یعنی
تاجیکان آنرادردامنه های شمال غربی کوه های سلیمان واقوام مختلف هندی درقسمت
جنوب شرقی همین جبال کاملاً یاقسماً ترک نمودند به تدریج توسط افاغنه اشغال
شدند.([22])
بررسی های حوادث
خراسان می رسانند که مهاجرت های گسترده ترپشتون ها ازدامنه های کوه سلیمان مقارن
به هجوم مغولان ولشکرکشی های امیرتیموربه جانب خراسان بیشترگردیده است. این
واقعیت حکایت ازآن داردکه دراثرغارت گری وکشتارسپاه مغول اکثردهقانان وزمین
داران خراسان به مثابه ستون فقرات جامعه ومشتغلین امورکشاورزی ازبین رفته اند
ومناطق مسکونی وجایدادهای زراعتی ایشان بروی سکنه جدید خالی گردیده است. پشتون
ها ازین زمین های خشکیده وبایرشده درابتداء بحیث چراگاه وبعدتربه شکل زمین های
زراعتی ومسکونی خود استفاده کرده ودرآن ها متوطن شده اند.
پس ازنوشته های سیفی
هروی در"تاریخ نامه هرات" نام پشتون ها بیشتردرآثارمورخان بعدی دیده
شده، مخصوصاً زمانی که این طایفه ازکوه های سلیمان ونواحی آن کوچ های دسته جمعی
رابه طرف هند وخراسان آغازکرده اند، ودرقسمت های جنوب خراسان وشمال شرق بلوچستان
جابجا شده اند.
سلطان محمد بارکزایی
در"تاریخ سلطانی" جابه جاشدن ابدالی هارادرمنازل هموارقندهار مربوط به
قرن پانزدهم میلادی دانسته ونوشته است: "ابدالی ها پس ازگرفتن این ولایت
برسرتقسیم زمین(ویش)جنجال ودعواکردند، تااین که عمرنام رابه پیشوایی خودانتخاب
نمودند واختیارتوزیع زمین به خانواده هارابه اوتفویض نمودند. درجنگ های که بین
صفویان ایران وکورگانیان هند برسرتصرف قندهارجریان یافت، ملک سدوخان پوپلزایی
کلانتر شهر قندهار(1622)جانب هندوها راگرفت وباتسلط دوباره صفوی ها (1649) بر
قندهار ملک سدو خان وقومش به هندپناه بردند وازسوی اورنگزیب درملتان برای شان
جایگیر(زمین)داده شد. پنجاه سال بعد دولت خان ابدالی ازاخلاف ملک سدوخان به دست
گرگین والی صفوی قندهارکشته شد وبخش اعظم ابدالیان رابه صحرای کرمان درایران
تبعید نمود. درجنگ های خسروخان برادرزاده گرگین، عبدالله خان سدوزایی که
نیزازنواسه های ملک سدوبود- ازملتان بازگشت ودرفراه به قوای ایرانی پیوست تابرضد
میرویس خان بجنگد، اماباشکست ارتش ایران به هرات فرارکرد ورهبری ابدالی هاراعهده
دارگردید.
پس ازآزادی
قندهارتوسط قوای میرویس خان، هرات بدست ابدالی ها افتاد وهواخواهان ایران
راازهرات اخراج نموده وافغان های بادیه نشین وکوچی اطراف سبزوار(شیندند) راصاحب
ملک وماوای آنان ساختند. به قول بابرتاقرن شانزدهم طوایف افغان درمناطق جنوب شرق
مستولی نبوده اند، چون سرزمین آنان بطورمجزاازنواحی تاجیک نشین، فرملی نشین وترک
نشین معرفی شده است. راورتی ننگرهاررا بحیث یکی ازشش ناحیه یاسرزمینی که تاجیک
ها درشمال سفید کوه(سپین غر)زیست دارند توصیف نموده وگفته است که درنه دره
ننگرهار15 هزارخانواده تاجیک زنده گی دارند وشغل شان زمین داری است. درآنجاها
تاجیک ها وجمعیت قلیلی ازافغان ها بودوباش دارند.([23])
فیض محمد کاتب هزاره
درمعرفی فرقه ترکلانی ازطوایف افغان درباجورنوشته است:"...وپنج هزارنفرقوم
صافی وسی وهفت هزاروپنج صد ازقوم تاجیک وپنج هزارازقوم شینوار ومجموع چهل وهفت
هزاروپنج صد نفردرهردوکنارنهرباجاورمقام ومقردارند ودراطاعت انگلیس روز افتراق
قومی بسرمی برند."([24]) به همین ترتیب فرقه بنوچی یابانوزایی
راکه ازافاغنه گرانی هستند وشامل چندقبیله(پک، غرض زایی، منداخیل، وهسیبک)بوده
که بافرقه های مروت، عیسی خیل، تاجیک، وزیری جمعاً295372 نفرنفوس
رادردوکناررودتوچی تشکیل میدهند، نام می برد. حال پس ازگذشت چهارصدسال ازین
نوشته بابر ترکیب قبیلوی درولایات ماورای سرحد افغانستان کنونی تغیرنیافته،
امابه نفوذ اجتماعی یکی ازکلان ترین اقوام این ساحه یعنی تاجیک ها بحیث قوم عمده
متوطن درین سرزمین ها(درماورای سرحد) پایان داده شده است.
جنگ های درازمدت
تیموریان هندباصفویان ایران خودیکی دیگرازعوامل گسترش طوایف افغان درقلمرو
خراسان شرقی وتملک قندهاربود. تیموریان ازافرادجنگ جوی اجیرافغان درجنگهای شان
استفاده می کردند، وتعدادی ازخانواده قبایل ابدالی بااستفاده ازین موقعیت
دراطراف شهرقندهارجابجا شدند، باینکه قندهارازمرکز سلطنت دهلی فاصله زیادی داشت،
ازین سبب قندهاربیشتردرحوزه اقتدار صفویان ایران قرارگرفت، وصفویان درتقویت حالت
وموقعیت اجتماعی واقتصادی افغان ها کمک بسزایی کرده اند. میرزابابردرسده شانزدهم
زبان افغانی(پشتو)راازجمله زبان های می شماردکه درولایت کابل رواج داشت. همان
طوری که ادریسی وعتبی ازمورخین عرب ورود پشتون هارابه هرات درقرن شانزدهم وبه
کابل درقرن چهاردهم تائید نموده است.([25])
نخستین حرکت های
اجتماعی وسیاسی که پس ازروستانشینی وجابجایی قبایل پشتون درجنوب خراسان صورت
گرفت، توسط شخص روحانی بنام بایزد موسوم به "پیرروشان" بود. پیرروشان
که مادرش ازشهرجالندهرپنجاب بود، درآنجا تولدیافت واین خانواده بایورش های
کورگانیان بخصوص شخص بابربه هند به کانگرم مهاجرت کردند، اما بایزد مجدداً به
هندبازگشت وخودمشکلات فراوان زنده گی راتجربه کرد. بایزددراصل خودش ازلحاظ قومی
پشتون نبود، وبه قوم اورمری(برکی) تعلق داشت که ازسکنه محلی خراسان بودند،
ودرکنارتاجیک ها وپشتون های مسکون عمدتاً درجنوب کشوربسرمی بردند وزبان مستقل
گویشی خودراداشتند. این قوم تدریجاً زبان محلی خودرازدست داده وبیشتردرمیان
جمعیت تاجیکان منحل گردیدند.
درجنبش روشانیان،
زبان وادب پشتودرکنارادبیات پربارفارسی تحت شرایط معینی به تشکل ورشدخود
آغازکرد،که نمونه آنرامی توان درتالیفات بایزد روشان وملادرویزه جلال آبادی
مطالعه نمود. دردنباله این روند مکتب نظمی خوشحال خان ختک، حمید مومند، رحمن
بابا، عبدالقادرخان ختک، کاظم خان شیدابه شعروادب پشتوواردشدند. گویند بایزد
روشان ازنخستین کسانی بود که برای نگارش خط درزبان پشتو دست به ساختارالفبازد.
کتاب "خیرالبیان" که عمدتاً به زبان پشتو نگاشته شده ازنخستین کتب
درین زبان دانسته شده است، که پیرروشان درآن اهداف خودرابرشمرده است.
آثاردیگربایزد روشان کتاب های چون "صراط المستقیم" به زبان فارسی
وعربی، "مقصودالمومنین" به زبان عربی، "فخرالطالبین" به زبان
فارسی دری وعربی و"حالنامه" به زبان فارسی دری می باشد.([26])
ازین روشایسته است که بایزد روشان راموسیس کتابت وادبیات درزبان پشتو خواند.
پیرروشان باورود به
هند باخانواده مغولان هند وحکومت های محلی آنها به مخالفت برخاست، هرچند حرکت
انقلابی پیرروشان منجربه کوتاه ساختن دست مغولان ازخراسان نگردید، اما ازاو بحیث
یکی ازمبارزین جنبش های خراسان نام برده می شود. ادامه جنبش سیاسی بایزدروشان
درمبارزه علیه مغولان هند، به عناصرتازه دم پشتون به رهبری حاجی میرویس خان
هوتکی غلجایی انجامید، که منجربه استقلال قندهاروتصرف اصفهان وبرخی ازمناطق
ایران(فارس) توسط سلسله هوتکیان افغان شد.
تاریخ "حافظ
رحمت خانی" ملتانی که ازرهبران روهیله(لقبی که مردمان شمال هند به پتهان ها
داده اند) ملتان بود، توسط پیرمعظم شاه تالیف گردیده وازنسخه قدیمی بنام
"تواریخ افغانیه" که به زبان های فارسی وپشتو درآمیخته ودر سال
1766تکمیل گردیده، نوشته است: "یوسف زایی هادراول به نشکی، وغوریابه خیلها
خصوصاً عشیره خلیل درترنگ و...سکونت داشتند، پس ازآنکه میرزاالغ بیک درکابل 700
نفرازملکان آنهارادرخیانت به قتل رسانید، آنها بسوی پشاوروکوهات کوچیدند...یوسف
زایی هامناطق مذکورراازدهقان ها(دهگان ها- تاجیک ها) گرفتند و رئیس دهقان ها نزد
کفارپناه برد."([27])
درگزارش مونت
استوارت الفنستون آمده است که "دربین یوسف زایی هاتعدادفقیران یاهمسایه
گان، نسبت به تعدادپشتون هابیشتراست. اینان مرکب اندازسواتی ها که پیش ازآمدن
پشتون هادرآنجاسکونت داشتند. دهگانان، هندکی ها، کشمیری ها، هندوهاوحتی اعضای
قبایل پشتون."([28])
درکتاب "تاریخ
مرصع" تالیف افضل خان ختک ازمهاجرت قبایل ازکوه سلیمان به قندهاردرعصرشاهرخ
والغ بیک وازآنجا به کابل وپشاوروجانشین شدن شان درینجاها بحث نموده ومی نگارد
که مومندها وافریدی هابعدترازیوسف زایی ها(درعصربابر)درشمال پشاور جا به جا
شدند. ازقرن پانزدهم به بعد قبایل پشتون دراطراف قندهارجاگزین شدند، ازآن جمله
غلجائیان درشمال شهردرقسمت غزنی وعشایرابدالی درجنوب وغرب شهرسکونت اختیار
نمودند؛ درحالی که هردوبه وادی حاصل خیزارغنداب نظردوخته بودند.([29])
به هرحال، قیام
میرویس خان هوتکی در سال1709 در قندهار که به حمایت جناحی در حکومت صفوی در
اصفهان، وحصول فتوای جهاد برضد گرگین خان حاکم آذری صفوی ایران درقندهار در
هنگام سفر حج میرویس خان از سوی علمای حجاز، وهمکاری متنفذین اقوام( پشتون،
تاجیک، هزاره، ازبک وبلوچ)([30]) بر علیه مظالم گرگین صورت گرفت،
وحکومت محلی قندهارازگرگین خان حاکم صفوی سلب گردید. هرچنددر راس این حکومت در
دوام سی وشش سال درچارچوب یک امارت محلی منزوی که با کشمکش ها وسوقیات نظامی
حکام ایران وکورگانی های مغول تبارهندی درگیر بودند، به تعداد پنج تن از سران
قبایل پشتون(میرویس خان1121-1130، میرعبدالله1130-1131، شاه محمود1131-1137، شاه
اشرف1137-1142 وشاه حسین1142-1151)هجری قمری، به عنوان رئیس قبیله خود حکومت
کردند، اما به دلیل اختلافات شدیدبا قبایل ابدالی(غلزایی ودرانی) وقرار گرفتن
سران آنها درخدمت حکام صفوی ایران وکورگانی هند، نتوانست ساحه نفوذ خودرا گسترش
دهد وعنوان "دولت قندهار" را کمایی کند، ودر دوام همچو حالتی باحمله
سنگین نادر افشار درسال1738 ساقط گردید.
درسال1735/1148
نادرافشارخراسانی فرزند امام قلی سلطنت ایران رادر خراسان(مشهد) احراز نمود،
وبساط اقتدار هوتکیان افغان را از ایران برچید، وحکمرانی ابدالیان بر هرات
رابرانداخت. نادرشاه شهر "نادر آباد" درجنوب قندهاررا بناء نهاد وشهر
قدیم قندهار راتصرف ومنهدم نمود. موصوف در سال1737/1150 مناطق شمالی خراسان
راتاجنوب دریای آمو از بدخشان تابلخ ومیمنه به تصرف خود در آورد.([31] )
اینکه جریده مشعل
دموکراسی نوشته یکی ازاعضای رهبری افغان ملت رابه چاپ رسانید که درآن ادعا شده
بود: که گویا "زبان دری رانادرافشار به زوربه مردم افغانستان تحمیل
کرد."([32]) ازکم اطلاعی نویسنده مقاله گواهی میدهد. برعکس،
برطبق شواهد تاریخی اززمان نادرافشاربود که شهر قندهاربه منطقه پشتون نشین مبدل
گردید، وآن به ترتیبی بود که اهالی فارسی زبان قندهار(اعم ازهزاره، قزلباش
وتاجیک) علی رغم تجانس های زبانی ومذهبی که بانادرافشار داشتند، دربرابرش مقاومت
کردند. نادرپس ازاستیلابرقندهار، آنان راکوچ داد وپشتون هاراجانشین آنان
ساخت...بخشی ازپشتون ها(قبیله الکوزایی به رهبری عبدالغنی خان خال یا (ماما)
احمد شاه ابدالی)بانادرعلیه حاکمیت هوتکی همکاری کرد، نادردرازای خدمت عبدالغنی
خان زمین های بسیاری رابه اوداد. علاوتاً نادر او را نایب الحکومه
قندهارمقررنمود.
نادرشاه پس ازاشغال
قندهارزمین های واحه قندهاررا-که تاجیکان درآن ساکن بودند- ملک دولت اعلان
نمودوبین جنگ جویان افغانی (منظورابدالیان)که درسپاه اوخدمت میکردند، به عنوان
تیول تقسیم نمود. تعدادزمینی که درسال 1738م. در قندهار از کشاورزان تاجیک ساکن
آن دیارگرفته شدوبه جنگ جویان افغان واگذارگردید شش هزارقلبه بود.([33])
پس ازنادر، طبق اعتراف آقای انورالحق احدی، احمد شاه ابدالی اراضی قندهار رابین
عشایر درانی تقسیم نمود ومالیات اراضی خشکابه رادرقندهار ونواحی مجاور آن برای
درانی ها تخفیف داد، درحالیکه مالیات مذکوربرای دهقانان غیرپشتون افزودگردید
ووظیفه جمع آوری آن را به خانان درانی سپرد و"شاه(نادر)افغان ها رامی
فرستاد تادرهمه جا مبالغ شاه گفته راازمردم بگیرند. نادر آنان رابه هوس غنایم
جنگی علیه مردم خودشان به کارمی گرفت، وآنان رابدین وسیله به شرکت درمبارزه به
نفع خویش وامیداشت. این امربه خانان موقع داد تا به تدریج املاک دهقانان
غیرافغان راتملک کنند. این اشراف قبایل- باغارت مردم شمال غربی هندوستان
وافغانستان وآسیای میانه- ثروتمند شدند.([34]) ودرامراداره مملکت
نیزبه قبایل افغانی توجه گشت، بدین معنی که نادرشاه افشار، اشراف نظامی قبایل
افغان رابه مقام حکومت ایالات نیزمنصوب میکرد؛([35]) ملک های که به
قلمرو دولت درانی ها شامل می گردیدند عمدتاً به سه دسته تقسیم می گردیدند:
- به دسته اول
ولایاتی شامل می شدند که مستقیماً ازطرف شاه به واسطه حاکمان اداره می شدند وشاه
درین ولایات مطلق العنان بود وساکنان آن ازمردمان غیرافغان بودند وشامل ولایات
ذیل بودند: قندهار، هرات، فراه، غزنی، کابل، بامیان، غوربند، بلخ، میمنه، جلال
آباد، پشاور، دیره غازی خان، دیره اسماعیل خان، شکارپور، کشمیر، ملتان،
لاهوروسرهند.
- دسته دوم شامل:
خراسان، سیستان، بلوچستان، سند، بهاولپور وغیره که والیان ایشان احمدشاه را به
صفت حاکم اعلی اعتراف می کردند واز طرف نایب الحکومه ها مستقلانه اداره می شدند.
آنها یک مقدار انداز (مالیه) می دادند ودرهنگام لشکر کشی های شاه یک قطعه عسکر
سوار راعزام می کردند.
- دسته سوم به
ایالات قبایل افغان تعلق می گرفت که ازجانب خان های آنهااداره می گردیدند وقانون
آنها عرف قبیلوی بود وبه حکومت مرکزی تبعیت شفاهی(زبانی) داشتند، اماکاملاً
خودمختاربودند وازامورقبایل غیرافغان نیزسرپرستی می نمودند.([36])
عزیزالدین وکیلی فوفلزایی این صلاحیت سران قبایل افغان راتائید نموده و معافیت
مالیه راشامل حال تمام افغان ها (پشتون ها) می داند.([37])
به عقیده مورخان،
نادرافشار دارای سیاست منحصربه خویش بود "همیشه ضابطه ودستوراو چنین بود که
درمیان هرایل وطایفه ای که همیشه بزرگ وصاحب اسم واعتبارمی بوده اند، درنظرهای
بی وقع وبی قرب ومنزلت داشته، مردم بی پا وسر وبی نام ونشان رابه میان کار آورده
شاخص ومعتبرسازد که همیشه بزرگی خودرا ازدولت او دانسته سرازربقه خدمت وفرمان
برداری نه پیچد.([38])
با حق بساز
وسرزکمندقضا مپیچ تدبیرکی موافق تقدیر آمده
درتاریخ سلطانی می
خوانیم: "نادرشاه، خانی ایل ابدالی را به عبدالغنی خان الکوزی که مرد
هوشیار واخلاص کیش بود، داد...واکثرروسای ابدالی رابروی بخشیده وسان دیده، به
سرکرده گی اوملازم خودکرد، وعبدالغنی خان مذکور شش سال کامل درخدمت نادرشاه
درکمال اخلاص شعاری بسر برد ودراکثرمحاربات جان فشانی هاکرده فتح به نام اوختم
شد...چنانچه درداغستان قیام ضد نادرشاه افشاررا، همین ابدالیان بسرکردگی
عبدالغنی خان خواباندند. و"خزینه ودفینه" سرخای خان لکزی داغستانی
درسال1346 هـ ق به دست عبدالغنی خان افتاد وجمله رابغیر تعرض به خدمت نادرشاه رسانیده
به تشریفات مناسب باجمعی ازاقربای خود سرفرازگردید.([39]) درادامه
همین جانفشانی سرداران افغان به شاهنشاه ایران بود که ابدالیان سپاه
"عثمانلو" راشکست داده وقیام برضد نادرشاه رادربغداد فرونشاندند.
براثرهمین خدمات بود که ابدالیان قول وقرار نادررا درحمایت ازخویش دراستیلای
قندهاربدست آوردند.
باین حال، پیدایش
اولین حکومت فیودالی قبیلوی افغان ها با شکل گیری حکومت "ختک ها"
درقرن شانزدهم به وقوع پیوسته است، که قلمرو اندکی داشت ونتوانست به مرکزیت
سیاسی قبایل افغان مبدل شود. به قول ریسنردولت عمده فیودالی افغان ها(درانی
ها)دوقرن بعدتر از "ختک ها" ویک دهه پس از "هوتکی ها"، در
اواسط قرن هجدهم توسط احمد شاه درانی یکتن ازفرماندهان لشکرنادرشاه افشارخراسانی
در1747 پدید آمد، وقلمرو حکومت خودرا نه تنهابه مناطق مسکونی افغان ها، بلکه به
سرزمین های اقوام همسایه نیز گسترش داد.([40])
درمنابع تاریخی هرجا
که نام "افغان" به ملاحظه میرسد، مراد پشتون هاست، هنوزدرمیان اقوام
کشور، کلمه افغان به قوم پشتون افغانستان اطلاق می گردد، نه همه باشنده گان
کشور. این موضوع راسده هاقبل پیش ازنام گذاری افغانستان، خوشحال خان ختک باصراحت
بیان نموده است:
دافغان په ننگ می
وتلله توره ننگیالی دزمانی خوشحال ختک یم
[1] - این ادعا بر
اساس بازیافت بعضی از سنگ نبشته ها از گورهای قدیم غور صورت گرفته، که نشان
میدهداجساد مرده گان این گورها یهودی بوده اند، اما مورخان دیگرنظر غوری بودن
افغانها را قبول ندارند وخاستگاه این قوم را درمنطقه، در کوههای سلیمان میدانند.
[2] - شیر محمد خان
ابراهیم زی، تواریخ خورشید جهان، چاپ پاکستان1311 ه.ق.
[3] - دکتررسول
رهین، آغاز حکمروایی افغانان درخراسان، تارنمای خاوران2010
[4] - مونت استوارت
الفنستون، افغانان(گزارش سلطنت کابل، ترجمه محمد آصف فکرت، مشهد1379،ص160 - احمد
رشید، طالبان، مترجم اسدالله شفایی وصادق باقری، انتشارات دانش هستی1379،
[5] - فیض محمد کاتب
هزاره، نژاد نامه افغان، نشرموسیسه مطبوعاتی اسماعلیان،قم،ص46
[6] - ازینکه
درهجاوحروف زبان عربی حرف پ وجودندارد وبجای آن ازحرف ب استفاده صورت میگیرد،
ازین لحاظ درواقعیت داشتن این روایت میتوان تردید نمود.
[7] - حسیب الله
افضل، تارنمای خاوران2010
[8] - محمودشاکر،
افغانستان، تاریخ، سرزمین، مردم،ص25به نقل ازبحران هویت درافغانستان تالیف
دیدارعلی مشرقی،ص87
[9] - احمد رشید،
طالبان، مترجم اسدالله شفایی وصادق باقری، انتشارات دانش هستی1379، صص31و32
همچنان برای معلومات بیشترمراجعه شود به تاریخ تحلیلی افغانستان، تالیف
عبدالحمید محتاط.
[10] - میرمحمد صدیق
فرهنگ، افغانستان درپنج قرن اخیر،ص24
[11] - حدودالعالم،
چاپ1372 بامقدمه منورسکی،ص211
[12] - حدودالعالم
من المشرق الی المغرب ازمولف گمنام، ترجمه میرحسین شاه بامقدمه مینورسکی
وتعلیقات مریم میراحمدی وغلامرضاورهرام،ص211وهمچنان ص317
[13] - ابوریحان
البیرونی، تحقیق ماللهند، ترجمه زاخاو1910،صص21، 109و208
[14] - میرمحمد صدیق
فرهنگ، افغانستان درپنج قرن اخیر،صص24-25
[15] - محمد قاسم
فرشته، تاریخ فرشته، چاپ لکنهو1323 هـ ق،ص17
[16] - سلطان محمد
بارکزایی، تاریخ سلطانی،چاپ بمبئی، به نقل ازافغانستان درپنج قرن اخیر،ج1،ص41
[17] - بشیراحمد
انصاری، به نقل ازسیدجمال الدین افغانی، ماکیستیم واینجاکجاست؟سایت انترنیتهای
خاوران، آریایی وگردراه1386
[18] - سیفی هروی،
تاریخنامه هرات،ص250 (ملک شمس الحق والدین لشکربه افغانستان برد وازافغانستان
درربیع الاول سنه مذکورعنان عزیمت بطرف بکرکشید وازآنجا به تگین آبادآمده وازراه
خیساربه اسفزار به هرات بازگشت.
[19] -
ایگورمیخائیلویچ ریستر، نظام فیودالی افغانها،ص116
[20] -اخبار شمس
النهار، به نقل ازمجله کابل، ش2،س2،،1311/1932
[21] -
بنویاسرحدافغانی ما،ص14، س. س. توریون به نقل ازتاریخ تحلیلی افغانستان تالیف
عبدالحمید محتاط،ص158
[22]
-ایگورمیخائیلویچ ریسنر، مجله آمو،ش2،3،4، سال1380 رشد فیودالیسم وتشکیل دولت
افغانها
[23] - راورتی،
یادداشتها درباره افغانستان وبلوچستان، به نقل ازتاریخ تحلیلی افغانستان،ص145
[24] - فیض محمد
کاتب، نژادنامه افغان،ص70
[25] -
صاحبنظرمرادی، کابل درگذرگاه تاریخ، ص60 ونجیب مایل هروی، تاریخ وزبان
درافغانستان،ص20.
[26] - عبدالحمید
محتاط، تاریخ تحلیلی افغانستان،صص 349-350
[27] - میرمحمدصدیق
فرهنگ، افغانستان درپنج قرن اخیر، ج1،ص41
[28] - الفنستون،
گزارش راجع به سلطنت کابل، چاپ کراچی،ج2،ص27
[29] - میرمحمد صدیق
فرهنگ، افغانستان درپنج قرن اخیر،ج1،ص64
[30] - قاضی
عطاءالله، دپشتنو تاریخ،ج1، ص55
[31] - عبدالحی
حبیبی، تاریخ مختصر افغانستان،ص254
[32] - جریده مشعل
دموکراسی سال1382
[33] - ارونو، دولت
نادرشاه افشار-اشرافیان ومحقیقان شوروی به نقل ازدکترجلال الدین صدیقی، چگونگی
نظام قبیله سالاری،ص18
[34] - همان
اثر،ص291
[35] - همان اثر،
ص112
[36] -
پروفیسوردکترحقنظرنظروف، مقام تاجیکان درتاریخ افغانستان،صص55-56
[37] - دره الزمان،
ص226
[38] - دکتر جلال
الدین صدیقی، چگونگی استیلای نظام قبیلوی،ص20
[39] - سلطان محمد
درانی، تاریخ سلطانی،صص118-119
[40] - ایگور
میخایلویچ ریسنر، رشد فیودالیسم وتشکل دولت افغانها، مجله علمی- تحقیقی آمو، سال
دوم،ش2،3و4،ص85
|
سهشنبه، آذر ۲۹، ۱۳۹۰
یکشنبه، آذر ۲۷، ۱۳۹۰
پس منظـــر تــاریخی "قبیـــــله"مقـــــــالات - تاریخــــــی
نوشته شده توسط دکترصاحبنظر مرادی سه شنبه ، 8 آذر 1390 ، 16:31 قبیله (عشیره) از قدیم ترین نهاد ساختاری درسازمان اجتماعی بشریت بوده وبه جماعتی ازمردم اطلاق میگردد که دارای نسب مشترک، پیوندهای خویشاوندی، خونی وزنده گی نزدیک وباهمی اند. جامعه شناسی تاریخی کشف نموده است که "ابتدایی ترین نظام اجتماعی که تاریخ بیاد دارد، نظام قبیله ای وعشیره ای است؛ واین سازمان قبیله مرکب ازافراد همخون بوده که درابتداء مشترکاًباهم کارمیکردند، وبه اجاق وخوابگاه واحدی تعلق داشتند که مادرنگهبان او بود." این ساختارخاصه مردم بدوی دراعماق قرون گذشته وزندگی مربوط به چادرنشینان وصحرانوردان میباشد، وتا اندازه ای شامل گروههای نیمه صحرانشین ودهات نشین(کوچی) نیز میگردد. "قبیله برای ایجاد نظم درامورمربوطه، چون شکار، ساختمان ومناسک مذهبی که رنگ ابتدایی داشت، سرکرده ای رابرای مدت لازم برمیگزید، وچون کارپایان مییافت، مقام سرکرده نیز منسوخ میشد، ولی قدرت درنتیجه اعمال قهر، زمانی بوجود آمد که افراد قبیله دریک واحد اجتماعی نسبتاً سازمان یافته، گرد آمده- ومقام مسئول که کارش حفظ همبستگی جامعه قبیلوی وحل اختلافات وجلوگیری ازتصادمات درونی آن بود- تنها پس ازپیدایش خانواده پدرسالاری معنای واقعی خودرابدست آورد. "([1]) انسان بدوی زمانیکه اسکان گزین میشود بازهم قبیله است که تا مدتهای درازی اوراسازمان میدهد. اگر بدویت درغیاب قبیله مفهومی ندارد ولی قبیله میتواند درده وشهر بدوراز صحرا بزنده گی خویش ادامه دهد. ([2]) بدویت که مرحله بدیهی از زنده گی اجتماعی کوچکترانسانهاست، با قبیله که ساختار اولیه اجتماع میباشد مفهوم گردیه است. قبیله وبدویت دومفهوم مترادف اند، وعبارت از سلوک ویژه ایست که حالات ذهنی واخلاقی بخصوصی رادرافراد بدوی بوجود آورده است وازآن عنصرمخالف به تمدن، تجدد وتدین را بارآورده است. قبیله پدیده منجمد وازمنظرتحول پذیری هنوزعقیم وناکارآمد است. همه اقوام وملتهای متمدن امروزی پیشینه قبیلوی داشته ودرمسیرتحولات اجتماعی درمراحل تاریخی ازآن گذاروبه مراحل بعدی وتکامل اجتماعی ارتقا نموده اند.درجامعه بدوی وقبیلوی عربستان دردهه نخست قرن هفتم میلادی با وجود ساختار مسلط قبیله ای، دین اسلام بحیث یک رویداد ضروری وبنیادی تاریخ بشریت توسط پیامبربزرگ اسلام(ص) درمکه ومدینه یعنی در"شهر" و"قریه" وفارغ ازمخالفت قبیله وبدویت به هسته گذاری ونضج گیری پرداخت. چنانچه درسوره یوسف، آیه109 آمده است: وماارسلنا من قبلک الا رجالاً نوحی الیهم من اهل القری افلم یسیروا فی الارض فینظرواکیف کان عاقبه الذین من قبلهم ولدارالآخره خیرللذین اتقوا افلاتعقلون. یعنی: وما نفرستادیم پیش از تو، جز مردانی از اهل آبادیها که به آنها وحی میکردیم! آیا(مخالفان دعوت تو) درزمین سیر نکردند، تاببینند عاقبت کسانی که پیش از آنها بودند چه شد؟وسرای آخرت برای پرهیزکاران بهتر است!آیا فکر نمیکنید؟! امام ابن کثیر درتفسیر این آیه میگوید: از لحاظ اینکه غلظت وخشکی طبع از ویژه گی های اخلاق بدویست، خدواند رسولی از میان آنها برنگزید وپیامبران همه از اهل شهرها وآبادیها بودند. همینطور درآیه های 93سوره "الانعام" ودرآیه59 سوره "قصص" ودرآیه 97سوره"توبه"وسوره های "احزاب"، "فتح" وآیه 14 سوره"حجرات" درمورد فضیلت اهالی شهر وقریه(مسکون) نسبت به صحرانشینان(قبایل بدوی) سخن رفته است. از نظر قرآن، انسان بدوی همانطوری که درکفر ورزی اش بدتر از انسان اسکان گزین وشهریست، درایمانش نیز ضعیفتراز مومن اسکان یافته وشهری خوانده شده است. قرآن بدوی راهم درایمان وهم درکفر درمرحله پایینترقرار میدهد. ([3]) قرآنکریم ازبدویت بعنوان بیماری جامعه بشری حرف زده وآنراپدیده مرکب ازجهل وضعف ایمان، نفاق، منفعت طلبی، ساده لوحی وخشک معاملگی میداند، وبا روش زندگی بدوی وتقالید واعراف قبیلوی وسختی ودرشتی سرشت آنها مخالف است. امام محمد عبده، امام فخرالدین رازی وامام قرطبی درتفسیر وتاویل آیات قرآن کریم سخنان حکمت آمیزی درباب انسان بدو وقبیلوی گفته اند.امام فخر رازی درتفسیرآیه "الاعراب اشدکفراً ونفاقاٌ" (اعراب شدیدترازکفرونفاق هستند) که درینجا اعراب به مفهوم قبیله بدوی آمده است. درمورد بادیه نشینان عرب دلایل زیادی آورده واز جمله گفته است: "میوه کوه رابا میوه باغ مقایسه نما تاتفاوت میان بیابانگرد واسکان گزین رادریابی" وامام قرطبی تقریباً عین مفهوم رابعباره دیگری بیان نموده است: "بدویها دارای قلب سخت وسخنان خشک وسرشت ناتراش ودوراز معرفت قرآن وسنن پیامبرند... چون آنها اینطور ناقص مانده ودر مرتبه پایین تر از دیگران قرار دارند." قبیله که در تشکل ابتدایی بشر درتاسیس ویا اضمحلال دولتها ومذاهب نقش غالباً زیانبار ایفا میکرد، امروز هم درپاره از کشورهابا روپوش گرفتن شعارهای دموکراسی وجامعه مدنی، اساس تجمعات واحزاب وانجمنهای مدرن سیاسی خود به عامل معیوبیت وامراض مزمن سیاسی چنین ساختارهای مبدل گردیده است، اما این اکت مدرن نمایی قبیله گرایان که باتجمع تعدادی از تحصیل یافته ها شعارهای مدرن بدورازهضم جامعه قبیلوی سردهند، ویا درکشورهای اروپایی وامریکا بافکرقبیلوی زنده گی کنند، بدون مساعدنمودن فرصتهای لازم اجتماعی وعبورازمناسبات بازدارنده سنتهای قبیلوی وضع نظام اجتماعی درپایگاه زنده گی اهالی قبیله درابعاد مادی ومعنوی آن تغیر نمیکند، واین به رشد وتکامل تدریجی زمان جبراًنیازدارد. برمبنای همین دریافتهای حافظ لسان الغیب فرموده است: گلی که تربیت دست باغبان نخورد اگر از چشمه خورشید سرزند خودروی استاحادیث نبوی بارها بیان کرده اند که دین اسلام بابدویت سازگارنمیباشد، ومحیط بدوی را محل نا مناسب برای تطبیق احکام وعقاید ونظام ارزشی خوانده وبرگشت ازشهربه صحررا گناه کبیره بحساب می آورد. ([4]) درحدیثی که ابوداود وابن ماجه روایت کرده اند، آمده است که "اتجوزشهاده بدوی علی صاحب القریه" یعنی گواهی صحرانشین درحق شهر نشین جایز نیست.بادیه نشین حتی دانسته ترین گروهی (که دیگران شان شهرنشین اند) درقرآن هم باشد، بازهم نمیتواند، آنان راپیش نماز شود. درمسند احمد بن حنبل از ابن عباس روایت شده است که پیامبر فرمودند: " من سکن البادیه جفا" یعنی آنکه درصحراسکونت اختیار کرد، دارای طبع خشک گردید. این حدیث را سلیمان بن اشعث ابوداود سجستانی، ابوعیسی محمد بن عیسی الترمذی وابوعبدالرحمن بن شعیب النسایی ازطریق سفیان ثوری نقل کرده اند. امام ابوالحسن مسلم نیشاپوری از عایشه صدیقه(رض) روایت کرده است: "گروهی از عربهای بدوی نزد پیامبر آمدند وگفتند: آیا شما فرزندان تان را می بوسید؟گفت: بلی. گفتند: اماقسم بخداست که ما نمی بوسیم. " پیامبر(ص)فرمودند: "من چه میتوانم انجام دهم وقتی خدا عاطفه وشفقت رااز دلهای تان بیرون کرده است. اگرعاطفه در رابطه پدربا فرزندش ظاهر نشود، درهیچ محل ومناسبت ودر مقابل هیچ موجود دیگری هم ظاهر نخواهد شد. "([5]) جواد علی نویسنده عرب انسان قبیلوی وبدوی را اینگونه معرفی نموده است: "بدوی انسانیست کینه توز، منت گذار، پول پرست، که چیزی جز زوررا برسمیت نشناخته وتسلیم چیزی جز زور نمیشود. " بخود افتخار میکند ودر اثنای جنگ وقتی میبیند که کفه جنگ به نفع جانب مقابل است، پشت به دشمن نموده ومیدان رارها میکند.قبیله مثل هر ساختار اجتماعی دیگر همواره درتلاش بوده تا مناسبات تنگ ومحدود نظام اجتماعی وفرهنگی خودرا حفظ نماید ودربرابر پدیده تجدد وتمدن بایستد. درشرایط ومحیطی که دین اسلام فریاد رهایبخش اسلام را برکشید، جامعه عربستان در مناسباعمیق قبیلوی وبدویت بسرمیبرد. قبیله آن زمان درجذبه این شعارزندگی میکرد که: "برادرخودرا یاری کن، اگرستمکش است یا ستمکار. " درواقع هنوز که 1431/1390 سال ازین دوران سپری شده است، اما محتوای این شعار نه تنها درمیان بدویان صحراهای عربستان، بلکه درمیان همه دل سپرده گان راه ورسم قبیله سالاری تغیر نکرده است. هنجارهای اجتماعی جامعه بدوی عرب براساس همچو تفکری سامان یافته بود، مگراین شعارنه برای همگرایی قاعده اهرم اجتماعی (مردم)، بلکه برای تسلط راس (زورمندان) چون حربه ای بکارمیرفت. هرگاه قبیله اقتدار سیاسی مییافت، بامخالفت وسرکشی قبایل دیگرویا حتی ناسازگاری افراد خانواده ها مواجه میگردید، وبرای بدست گرفتن ریاست قبیله جنگهای خونینی راه می افتاد. اینگونه جنگها درمیان قبایل افغان نیزپس ازتصرف حاکمیت خراسان بسیارصورت گرفته است، که درزندگی جامعه جاهیلت عرب متواتراًسیر مینمود."جنگهای قبیلوی درگذشته، گاه گاه به قصد ربودن چارپایان واموال، وگرفتن اسیرازراه زمین وبحرصورت میگرفت، ودرین پروسه قبیله های یافت شدند که گروههای جنگی منظم وعظیم تشکیل دادند وجنگ رابصورت مشغله ی اصولی خود درآوردند. "([6]) تاریخ عرب ازمنازعات متدوام قبایل اوس، خزرج، عبس، ذبیان، عبدالشمس، هاشم، ربیعه، مضر، قحطانیان، عدنانیان ونزاریان درعصرجاهلیت سخن میگوید. درین دوره پرادبارکمتر اتفاق می افتاد تاقبایل همسایه مدتی درکنار هم با تفاهم ودرصلح زندگی کنند.زمانیکه رییس قبیله میمرد، افرادخانواده اش برای احرازمیراث سیاسی پدر وجد خویش بجان هم می افتادند. درتاریخ بدویت عرب بیش ازهزاروهفتصد جنگ ضبط شده که برخی ازین جنگها تا یکصد سال وبیشترهم بطول انجامیده اند، و چند نسل راقربانی گرفته اند. درنظام قبیلوی توجه و رویکرد به نطفه های درون قبیله ای اصل مسئله است، واین تعلقات خاطر به امورنطفه ها وعشیره ها باآب وتاب دادن غیرت وشجاعت درمیان افراد قبیله، بخاطرمطیع ساختن همسایگان، بمثابه سنگپایه نوعی ایدئولوژی قبیلوی با تقدس مآبی تبلیغ میگردد. درین نظام اخلاق نوع دیگری تفسیر میگردد. درنزدآنان شجاعت واخلاق نیکو عبارت از سفاکی وفزونی دربلند بردن شمارمقتولین درجنگها تلقی میگردد. زنده بگور نمودن دختران که از عادات معروف اعراب دوره جاهلیت است، نیز از مراتب عالی غیرتمندی آنان دانسته میشد. پس اززوال قدرت زنان(زن سالاری) همه مردان(بجزبرده گان وبیگانگان) درسن معینی عضو کامل الحقوق قبیله شناخته میشدند، کارمندان وسران نظامی ازطرف مجمع قبیله انتخاب میگردیدند، ومجمع درحکم رکن قضایی نیزبود. بابروز قدرت، فرمانروایی واشرافیت موروثی، نظام قبیله ای برضد خود تبدیل شد، وارکان قبیله ای بجای آنکه به اراده قوم باشد، بصورت دسته های فشاروسلطه جویی درآمدند. سرانجام به ترک قرارگاه اصلی شان ازپایگاه افرادقبیله پرداختند وبه آنها پشت کردند. "زیرا باتاسیس قدرت موروثی که آنهم رنگ قبیله ای وپدرسالاری داشته باشد؛ جنگهای خونین وتصادمات شدید میان خانواده ها ویاظلم وآزارعامه اجتناب ناپذیرمیگردد. "([7]) ازابن خلدون میخوانیم که: "این قوم(قوم عصرجاهلیت)برحسب طبیعت، وحشی ویغماگربودند وموجبات وحشیگری، چنان درمیان آنها استوار بود، که همچون خوی وسرشت ایشان شده وازین خوی لذت میبردند. زیرادرپرتو آن از قیود فرمانبری حکام وقوانین سرباز میزدند ونسبت به سیاست کشورداری نافرمانی میکردند، وپیداست که چنین خوی وسرشتی با عمران وتمدن منافات دارد...ابن خلدون ادامه میدهد که خوی آنان غارتگری بوده وهرچه رادردست دیگران مییافتند، میربودند وتاراج میکردند، ورزق آنان درپرتو نیزه ها فراهم می آمد ودرربودن اموال دیگران، حد معیینی قایل نبودند، بلکه چشم ایشان بهرگونه ثروت یا ابزارزنده گی که می افتاد، آن راغارت میکردند. " باینحال غارتگری وجنگ وقتل وقتال از عادات روحی وروانی قبیله بود.گویند یکی ازاعراب بدوی پس از شنیدن خطابه حضرت پیامبر(ص) درخصوص صلح وصفای بهشت پرسید: آیا دربهشت جنگ هم وجوددارد؟ زمانیکه شنید، نه. گفت: "پس چه بدرد میخورد. "([8]) قبیله اصول وفاداری به یگانگی نهاد خودرا درآن میبیند که صرفنظر از منطقیت وحق وباطل بودن مسایل، ازهم گروههان خود دفاع کند، وهرچه بعنوان بهترین ها ومقدسها رارنگ قومی، قبیلوی وگروهی بخشد. بقول محمد بن جریرطبری، عیینه ابن حصن رئیس بنی فرازه ومرد نیرومند غطفان میگفت: "والله ما پیروی از پیامبر هم پیمان قدیمی خودمان را، برپیروزی از پیامبر قریشی ترجیح میدهیم. " ویا رئیس قبیله بنی نمر به یمامه رفت وبه نبوت مسلمه کذاب اعتراف نمود؛ ولی به کسانی از محرمانش گفت: او دروغ میگوید وباینحال "من دروغگویی ربیعه را بر راستگویی مضر ترجیح میدهم. " پس ازخلافت ابوبکر صدیق، قبایل "طی" درشمال عربستان وبنی مره درشمال حجازدرربذه اردو زدند وآماده حمله به مدینه شدند وپیمان شان رابا پیامبراسلام(ص) شکستند، که بهمت خالد بن ولید از پای درآورده شدند. اختلافات سنتی قبیلوی پس از سال32 هجری درمیان قبایلی که بدرون عراق راه یافته بودند، بروزکرد وتا پایان سال35 به شورش بخشی ازقبایل یمنی برضدخلیفه سوم حضرت عثمان وکشته شدن او منجرگردید؛ وسپس با پیش آمدن جنگ صفین عناصری که بنی حنیفه وعناصری از بنی تمیم بصورت یک دسته بندی نوین عقیدتی پا به عرصه اجتماعی مسلمانان عرب نهادند ومذهب "خوارج" راپایه گذاشتند.خوارج اعراب بادیه نشینی بودند که دردوره اختلاف بین حضرت علی ومعاویه باتشدید فتنه ها، از تشخیص وارائه طریق حل عاجز ماندند وسر از اطاعت خلیفه مسلمین پیچیدند. ریشه باورخوارج به مبرابودن امت از خطاء بیشتر به شرف ومنزلت برتر اجتماع قبیلوی که درمیان قبایل بدوی شمال حجاز رواج داشت، برمیگشت. تمام حس وهوش خلیفه چهارم این بود که مبادامبادی آسمانی دین درچنگ دیو نحس قبیله بیفتد، او درنامه به یکی از والیانش نوشت که: "شنیدم که تو از مال بیت المال برای بادیه نشینان قبیله ات میبخشی، گویا اینکه میراث پدرومادرت بوده باشد. "([9]) ازینرومقاومت ومخالفتی راکه حضرت علی(ع)دربرابر خود احساس کرد، پیش از همه از آبشخور مناسبات قبیلوی تغذیه مینمود. تعصب قبیلوی درصدراسلام محور انسجام وهمگرایی مشرکین وکفاربود، که مزاحم واقعی پیشروی اسلام میگردیدند. با توسعه قلمرو اسلامی که گروه های قومی ونژادی درآن جاگرفتند، این تعصبات جای خودرا به تبعیض میان عرب وغیر عرب؛ بخصوص عرب وعجم(فارسیون)تعویض نمود. خلفای اموی ریشه های سرطانی (قبیله گرایی)را زنده ساختند؛ وشدیدترین نظام قبیلوی درسایه حکومت آنها حکمفرما گردید. عصبیت عربی دوره بنی امیه، جامعه اسلامی رابه دوقطب "مولا" و"موالی" (خواجه هاوبرده ها)تقسیم نمود وخط درشت عدم امتزاج حقوقی میان آنان ترسیم نمود. ([10]) درین دوره تبعیض علیه مسلمانان غیر عرب باوج خود رسید، که از آنها جذیه میگرفتند ومسلمانان غیر عرب راموالی(برده) میگفتند، واز مال غنایم به سربازان عجم(خراسانی) چیزی نمیدادند، که این تعصب یکی از دلایل ایجاد نهضت "شعوبیه" وقیامهای فراوان مردمی درخراسان گردید. قیام خراسانیهابرهبری ابومسلم خراسانی به طرفداری از عباسیها وسرنگونی اموی ها پدیده تصادفی نبود، خودبرتربینی وتعصب امویان محرکه اصلی این قیام بود، اما عباسیهاهم با حفظ روحیه قبیله گرایی نتوانستند اقوام گوناگون مسلمان را در دستگاه سیاسی خویش راضی نگهدارند، واین مشکل با رویش نهضتها وحرکتهای ملی درخراسان وحرکتهای برمکیان بلخ، زنگیان(زنجیان)عراق وآل بویه، سلاجقه وظهورفاطمی ها در مصرانجامید.گرایشات قبیلوی پس از فتح اندلس نیزبین عربها وبربرها که فاتح آنجا بودند، بشدت شیوع یافت وتنور جنگهای میان قبیله ای راگرم ساخت، وقبایل بربرناگزیر به مهاجرت به افریقا گردیدند وساحه نفوذ خودرابه مسیحیان واگذاشتند. قلمرو مفتوحه اسلامی با خنجرقبیله خواهی به دهها ملوک الطوایفی تجزیه گردید وهرقبیله بخاطرجلب حمایت مسیحیان درپای ایشان می افتیدند. بالاخره امت مسلمان متوجه این نقیصه بزرگ گردیده ودریافتند که سیاستگران خلافت با تخدیر امپولهای تعصب وقبیله گرایی، درجهت عقیم سازی استعدادهای فطری مسلمانان برآمده اند. اگر روحیه بدوی وقبیله پروری صحرانوردی با همان اسم ورسمی که درزمان اموی ها موجود بود، باقی میماند. ناممکن بود تاکتابخانه مشهور"سوانح الحکمه" بخارا، "بیت الحکمه" بغداد ورصد خانه ها وبیمارستانهای مجهز وصنعت داروسازی ومراکز بحث وفحص وپژوهش وترجمه آثارعلمی وفرهنگی جوامع مسلمان واعمار کاخ تمدن اسلامی آراسته بازیورعلم وحکمت(فلسفه، علوم ادبی، دینی، ریاضیات، علوم عقلی، طبی، جغرافیه، تاریخ، هیئت ونجوم، هندسه، الجبر، کیمیا، فزیک، موسیقی و... درزمان دولتداری سامانیان وغزنویان دربخش شرقی قلمرو خلافت ودرپایتخت آن شهربغداد بوجود بیاید. همینست که امام شافعی درباره بغداد گفته است: "هرکس که بغداد را ندیده، نه جهان رادیده، نه مردم جهان را". این حالت تاصاعقه هولناک چنگیز خان ادامه یافت، ودرپی سرازیرشدن سپاه مغول تمدن چند هزار ساله مصر وبین النهرین وآریانا وفرهنگ وتمدن چندصد ساله اسلامی درسوریه وعراق درزیرخاکستر خودکامه گیهای مغولان صحرانورد سوختند. باین بررسی کوتاه ازروان انسان به خودخواستن وخودمطرح کردنهای قبیله ای وقومی وگروهی ملتفت شدیم. قبیله بحیث فورم اولیه اجتماع انسانی یک مرحله ابتدایی درحیات همه اقوام وملتهای جهان بوده است که پابپای حرکت زندگی این ساختاررابامجموعه سنتها وعنعنات قبیلوی به ساختارهای پیشرفته تردیگری تعویض کرده اند، تاباگذارازاینهمه مقطوعات ومراحل مشخص شده تاریخی به مرحله ملت شدن رسیدند. ازین رولازم می آید تاباوارد نمودن حرکتهای جهشی وپیشروانه درزنده گی اجتماعی گروههای انسانی، روان خشن بدیهی افرادآن رابه خصایل تلطیف شده درپذیرش پیام های ارتقابخش ومدنی تغیرداد وباچارچوب حرکت وتکامل اجتماعی وآمیزشهای اجتماعی سازگارنمود. منابع:[1] دکترجلال الدین صدیقی، چگونگی استیلای نظام قبیله سالاری، ص38[2] - خواجه بشیراحمد انصاری، ذهنیت قبیلوی،ص9[3] - خواجه بشیر احمد انصاری، ذهنیت قبیلوی،ص50[4] - خواجه بشیر احمد انصاری، ذهنیت قبیلوی،ص49[5] - همانجا،ص52[6] - به نقل ازدکترجلال الدین صدیقی، چگونگی استیلای نظام قبیلوی، ص38[7] - بهروزانام، تاریخ پویا،چاپ چهارم1337تهران، انتشارات علم،ص88-90[8] - به نقل ازخواجه بشیر احمد انصاری، همانجا،ص11[9] - خواجه بشیر احمد انصاری، همانجا،ص16[10] - اولیوروا، شکست اسلام سیاسی، ترجمه کریم خرم،ص44
افزودن جدیدجستجو نظر ها
نوشتن نظرYour Contact Details:نام:ایمیل: اعلام نکردناعلام کردنComment:عنوان:قالب نوشته: -رنگ-آبی کمرنگسیاهآبیبنفشخاکستریسبزلیموییقرمز آلبالوییسرمه ایزیتونیزرشکیقرمزنقره ایآبی سیرسفیدزرد -اندازه-ریزکوچکمعمولیبزرگبسیار بزرگMessage:Securityکد آنتی اسپم نمایش داده شده در عکس را وارد کنید.
^^^
-->!joomlacomment 4.0 Copyright (C) 2009 Compojoom.com . All rights reserved."
نوشته شده توسط دکترصاحبنظر مرادی سه شنبه ، 8 آذر 1390 ، 16:31 قبیله (عشیره) از قدیم ترین نهاد ساختاری درسازمان اجتماعی بشریت بوده وبه جماعتی ازمردم اطلاق میگردد که دارای نسب مشترک، پیوندهای خویشاوندی، خونی وزنده گی نزدیک وباهمی اند. جامعه شناسی تاریخی کشف نموده است که "ابتدایی ترین نظام اجتماعی که تاریخ بیاد دارد، نظام قبیله ای وعشیره ای است؛ واین سازمان قبیله مرکب ازافراد همخون بوده که درابتداء مشترکاًباهم کارمیکردند، وبه اجاق وخوابگاه واحدی تعلق داشتند که مادرنگهبان او بود." این ساختارخاصه مردم بدوی دراعماق قرون گذشته وزندگی مربوط به چادرنشینان وصحرانوردان میباشد، وتا اندازه ای شامل گروههای نیمه صحرانشین ودهات نشین(کوچی) نیز میگردد. "قبیله برای ایجاد نظم درامورمربوطه، چون شکار، ساختمان ومناسک مذهبی که رنگ ابتدایی داشت، سرکرده ای رابرای مدت لازم برمیگزید، وچون کارپایان مییافت، مقام سرکرده نیز منسوخ میشد، ولی قدرت درنتیجه اعمال قهر، زمانی بوجود آمد که افراد قبیله دریک واحد اجتماعی نسبتاً سازمان یافته، گرد آمده- ومقام مسئول که کارش حفظ همبستگی جامعه قبیلوی وحل اختلافات وجلوگیری ازتصادمات درونی آن بود- تنها پس ازپیدایش خانواده پدرسالاری معنای واقعی خودرابدست آورد. "([1]) انسان بدوی زمانیکه اسکان گزین میشود بازهم قبیله است که تا مدتهای درازی اوراسازمان میدهد. اگر بدویت درغیاب قبیله مفهومی ندارد ولی قبیله میتواند درده وشهر بدوراز صحرا بزنده گی خویش ادامه دهد. ([2]) بدویت که مرحله بدیهی از زنده گی اجتماعی کوچکترانسانهاست، با قبیله که ساختار اولیه اجتماع میباشد مفهوم گردیه است. قبیله وبدویت دومفهوم مترادف اند، وعبارت از سلوک ویژه ایست که حالات ذهنی واخلاقی بخصوصی رادرافراد بدوی بوجود آورده است وازآن عنصرمخالف به تمدن، تجدد وتدین را بارآورده است. قبیله پدیده منجمد وازمنظرتحول پذیری هنوزعقیم وناکارآمد است. همه اقوام وملتهای متمدن امروزی پیشینه قبیلوی داشته ودرمسیرتحولات اجتماعی درمراحل تاریخی ازآن گذاروبه مراحل بعدی وتکامل اجتماعی ارتقا نموده اند.درجامعه بدوی وقبیلوی عربستان دردهه نخست قرن هفتم میلادی با وجود ساختار مسلط قبیله ای، دین اسلام بحیث یک رویداد ضروری وبنیادی تاریخ بشریت توسط پیامبربزرگ اسلام(ص) درمکه ومدینه یعنی در"شهر" و"قریه" وفارغ ازمخالفت قبیله وبدویت به هسته گذاری ونضج گیری پرداخت. چنانچه درسوره یوسف، آیه109 آمده است: وماارسلنا من قبلک الا رجالاً نوحی الیهم من اهل القری افلم یسیروا فی الارض فینظرواکیف کان عاقبه الذین من قبلهم ولدارالآخره خیرللذین اتقوا افلاتعقلون. یعنی: وما نفرستادیم پیش از تو، جز مردانی از اهل آبادیها که به آنها وحی میکردیم! آیا(مخالفان دعوت تو) درزمین سیر نکردند، تاببینند عاقبت کسانی که پیش از آنها بودند چه شد؟وسرای آخرت برای پرهیزکاران بهتر است!آیا فکر نمیکنید؟! امام ابن کثیر درتفسیر این آیه میگوید: از لحاظ اینکه غلظت وخشکی طبع از ویژه گی های اخلاق بدویست، خدواند رسولی از میان آنها برنگزید وپیامبران همه از اهل شهرها وآبادیها بودند. همینطور درآیه های 93سوره "الانعام" ودرآیه59 سوره "قصص" ودرآیه 97سوره"توبه"وسوره های "احزاب"، "فتح" وآیه 14 سوره"حجرات" درمورد فضیلت اهالی شهر وقریه(مسکون) نسبت به صحرانشینان(قبایل بدوی) سخن رفته است. از نظر قرآن، انسان بدوی همانطوری که درکفر ورزی اش بدتر از انسان اسکان گزین وشهریست، درایمانش نیز ضعیفتراز مومن اسکان یافته وشهری خوانده شده است. قرآن بدوی راهم درایمان وهم درکفر درمرحله پایینترقرار میدهد. ([3]) قرآنکریم ازبدویت بعنوان بیماری جامعه بشری حرف زده وآنراپدیده مرکب ازجهل وضعف ایمان، نفاق، منفعت طلبی، ساده لوحی وخشک معاملگی میداند، وبا روش زندگی بدوی وتقالید واعراف قبیلوی وسختی ودرشتی سرشت آنها مخالف است. امام محمد عبده، امام فخرالدین رازی وامام قرطبی درتفسیر وتاویل آیات قرآن کریم سخنان حکمت آمیزی درباب انسان بدو وقبیلوی گفته اند.امام فخر رازی درتفسیرآیه "الاعراب اشدکفراً ونفاقاٌ" (اعراب شدیدترازکفرونفاق هستند) که درینجا اعراب به مفهوم قبیله بدوی آمده است. درمورد بادیه نشینان عرب دلایل زیادی آورده واز جمله گفته است: "میوه کوه رابا میوه باغ مقایسه نما تاتفاوت میان بیابانگرد واسکان گزین رادریابی" وامام قرطبی تقریباً عین مفهوم رابعباره دیگری بیان نموده است: "بدویها دارای قلب سخت وسخنان خشک وسرشت ناتراش ودوراز معرفت قرآن وسنن پیامبرند... چون آنها اینطور ناقص مانده ودر مرتبه پایین تر از دیگران قرار دارند." قبیله که در تشکل ابتدایی بشر درتاسیس ویا اضمحلال دولتها ومذاهب نقش غالباً زیانبار ایفا میکرد، امروز هم درپاره از کشورهابا روپوش گرفتن شعارهای دموکراسی وجامعه مدنی، اساس تجمعات واحزاب وانجمنهای مدرن سیاسی خود به عامل معیوبیت وامراض مزمن سیاسی چنین ساختارهای مبدل گردیده است، اما این اکت مدرن نمایی قبیله گرایان که باتجمع تعدادی از تحصیل یافته ها شعارهای مدرن بدورازهضم جامعه قبیلوی سردهند، ویا درکشورهای اروپایی وامریکا بافکرقبیلوی زنده گی کنند، بدون مساعدنمودن فرصتهای لازم اجتماعی وعبورازمناسبات بازدارنده سنتهای قبیلوی وضع نظام اجتماعی درپایگاه زنده گی اهالی قبیله درابعاد مادی ومعنوی آن تغیر نمیکند، واین به رشد وتکامل تدریجی زمان جبراًنیازدارد. برمبنای همین دریافتهای حافظ لسان الغیب فرموده است: گلی که تربیت دست باغبان نخورد اگر از چشمه خورشید سرزند خودروی استاحادیث نبوی بارها بیان کرده اند که دین اسلام بابدویت سازگارنمیباشد، ومحیط بدوی را محل نا مناسب برای تطبیق احکام وعقاید ونظام ارزشی خوانده وبرگشت ازشهربه صحررا گناه کبیره بحساب می آورد. ([4]) درحدیثی که ابوداود وابن ماجه روایت کرده اند، آمده است که "اتجوزشهاده بدوی علی صاحب القریه" یعنی گواهی صحرانشین درحق شهر نشین جایز نیست.بادیه نشین حتی دانسته ترین گروهی (که دیگران شان شهرنشین اند) درقرآن هم باشد، بازهم نمیتواند، آنان راپیش نماز شود. درمسند احمد بن حنبل از ابن عباس روایت شده است که پیامبر فرمودند: " من سکن البادیه جفا" یعنی آنکه درصحراسکونت اختیار کرد، دارای طبع خشک گردید. این حدیث را سلیمان بن اشعث ابوداود سجستانی، ابوعیسی محمد بن عیسی الترمذی وابوعبدالرحمن بن شعیب النسایی ازطریق سفیان ثوری نقل کرده اند. امام ابوالحسن مسلم نیشاپوری از عایشه صدیقه(رض) روایت کرده است: "گروهی از عربهای بدوی نزد پیامبر آمدند وگفتند: آیا شما فرزندان تان را می بوسید؟گفت: بلی. گفتند: اماقسم بخداست که ما نمی بوسیم. " پیامبر(ص)فرمودند: "من چه میتوانم انجام دهم وقتی خدا عاطفه وشفقت رااز دلهای تان بیرون کرده است. اگرعاطفه در رابطه پدربا فرزندش ظاهر نشود، درهیچ محل ومناسبت ودر مقابل هیچ موجود دیگری هم ظاهر نخواهد شد. "([5]) جواد علی نویسنده عرب انسان قبیلوی وبدوی را اینگونه معرفی نموده است: "بدوی انسانیست کینه توز، منت گذار، پول پرست، که چیزی جز زوررا برسمیت نشناخته وتسلیم چیزی جز زور نمیشود. " بخود افتخار میکند ودر اثنای جنگ وقتی میبیند که کفه جنگ به نفع جانب مقابل است، پشت به دشمن نموده ومیدان رارها میکند.قبیله مثل هر ساختار اجتماعی دیگر همواره درتلاش بوده تا مناسبات تنگ ومحدود نظام اجتماعی وفرهنگی خودرا حفظ نماید ودربرابر پدیده تجدد وتمدن بایستد. درشرایط ومحیطی که دین اسلام فریاد رهایبخش اسلام را برکشید، جامعه عربستان در مناسباعمیق قبیلوی وبدویت بسرمیبرد. قبیله آن زمان درجذبه این شعارزندگی میکرد که: "برادرخودرا یاری کن، اگرستمکش است یا ستمکار. " درواقع هنوز که 1431/1390 سال ازین دوران سپری شده است، اما محتوای این شعار نه تنها درمیان بدویان صحراهای عربستان، بلکه درمیان همه دل سپرده گان راه ورسم قبیله سالاری تغیر نکرده است. هنجارهای اجتماعی جامعه بدوی عرب براساس همچو تفکری سامان یافته بود، مگراین شعارنه برای همگرایی قاعده اهرم اجتماعی (مردم)، بلکه برای تسلط راس (زورمندان) چون حربه ای بکارمیرفت. هرگاه قبیله اقتدار سیاسی مییافت، بامخالفت وسرکشی قبایل دیگرویا حتی ناسازگاری افراد خانواده ها مواجه میگردید، وبرای بدست گرفتن ریاست قبیله جنگهای خونینی راه می افتاد. اینگونه جنگها درمیان قبایل افغان نیزپس ازتصرف حاکمیت خراسان بسیارصورت گرفته است، که درزندگی جامعه جاهیلت عرب متواتراًسیر مینمود."جنگهای قبیلوی درگذشته، گاه گاه به قصد ربودن چارپایان واموال، وگرفتن اسیرازراه زمین وبحرصورت میگرفت، ودرین پروسه قبیله های یافت شدند که گروههای جنگی منظم وعظیم تشکیل دادند وجنگ رابصورت مشغله ی اصولی خود درآوردند. "([6]) تاریخ عرب ازمنازعات متدوام قبایل اوس، خزرج، عبس، ذبیان، عبدالشمس، هاشم، ربیعه، مضر، قحطانیان، عدنانیان ونزاریان درعصرجاهلیت سخن میگوید. درین دوره پرادبارکمتر اتفاق می افتاد تاقبایل همسایه مدتی درکنار هم با تفاهم ودرصلح زندگی کنند.زمانیکه رییس قبیله میمرد، افرادخانواده اش برای احرازمیراث سیاسی پدر وجد خویش بجان هم می افتادند. درتاریخ بدویت عرب بیش ازهزاروهفتصد جنگ ضبط شده که برخی ازین جنگها تا یکصد سال وبیشترهم بطول انجامیده اند، و چند نسل راقربانی گرفته اند. درنظام قبیلوی توجه و رویکرد به نطفه های درون قبیله ای اصل مسئله است، واین تعلقات خاطر به امورنطفه ها وعشیره ها باآب وتاب دادن غیرت وشجاعت درمیان افراد قبیله، بخاطرمطیع ساختن همسایگان، بمثابه سنگپایه نوعی ایدئولوژی قبیلوی با تقدس مآبی تبلیغ میگردد. درین نظام اخلاق نوع دیگری تفسیر میگردد. درنزدآنان شجاعت واخلاق نیکو عبارت از سفاکی وفزونی دربلند بردن شمارمقتولین درجنگها تلقی میگردد. زنده بگور نمودن دختران که از عادات معروف اعراب دوره جاهلیت است، نیز از مراتب عالی غیرتمندی آنان دانسته میشد. پس اززوال قدرت زنان(زن سالاری) همه مردان(بجزبرده گان وبیگانگان) درسن معینی عضو کامل الحقوق قبیله شناخته میشدند، کارمندان وسران نظامی ازطرف مجمع قبیله انتخاب میگردیدند، ومجمع درحکم رکن قضایی نیزبود. بابروز قدرت، فرمانروایی واشرافیت موروثی، نظام قبیله ای برضد خود تبدیل شد، وارکان قبیله ای بجای آنکه به اراده قوم باشد، بصورت دسته های فشاروسلطه جویی درآمدند. سرانجام به ترک قرارگاه اصلی شان ازپایگاه افرادقبیله پرداختند وبه آنها پشت کردند. "زیرا باتاسیس قدرت موروثی که آنهم رنگ قبیله ای وپدرسالاری داشته باشد؛ جنگهای خونین وتصادمات شدید میان خانواده ها ویاظلم وآزارعامه اجتناب ناپذیرمیگردد. "([7]) ازابن خلدون میخوانیم که: "این قوم(قوم عصرجاهلیت)برحسب طبیعت، وحشی ویغماگربودند وموجبات وحشیگری، چنان درمیان آنها استوار بود، که همچون خوی وسرشت ایشان شده وازین خوی لذت میبردند. زیرادرپرتو آن از قیود فرمانبری حکام وقوانین سرباز میزدند ونسبت به سیاست کشورداری نافرمانی میکردند، وپیداست که چنین خوی وسرشتی با عمران وتمدن منافات دارد...ابن خلدون ادامه میدهد که خوی آنان غارتگری بوده وهرچه رادردست دیگران مییافتند، میربودند وتاراج میکردند، ورزق آنان درپرتو نیزه ها فراهم می آمد ودرربودن اموال دیگران، حد معیینی قایل نبودند، بلکه چشم ایشان بهرگونه ثروت یا ابزارزنده گی که می افتاد، آن راغارت میکردند. " باینحال غارتگری وجنگ وقتل وقتال از عادات روحی وروانی قبیله بود.گویند یکی ازاعراب بدوی پس از شنیدن خطابه حضرت پیامبر(ص) درخصوص صلح وصفای بهشت پرسید: آیا دربهشت جنگ هم وجوددارد؟ زمانیکه شنید، نه. گفت: "پس چه بدرد میخورد. "([8]) قبیله اصول وفاداری به یگانگی نهاد خودرا درآن میبیند که صرفنظر از منطقیت وحق وباطل بودن مسایل، ازهم گروههان خود دفاع کند، وهرچه بعنوان بهترین ها ومقدسها رارنگ قومی، قبیلوی وگروهی بخشد. بقول محمد بن جریرطبری، عیینه ابن حصن رئیس بنی فرازه ومرد نیرومند غطفان میگفت: "والله ما پیروی از پیامبر هم پیمان قدیمی خودمان را، برپیروزی از پیامبر قریشی ترجیح میدهیم. " ویا رئیس قبیله بنی نمر به یمامه رفت وبه نبوت مسلمه کذاب اعتراف نمود؛ ولی به کسانی از محرمانش گفت: او دروغ میگوید وباینحال "من دروغگویی ربیعه را بر راستگویی مضر ترجیح میدهم. " پس ازخلافت ابوبکر صدیق، قبایل "طی" درشمال عربستان وبنی مره درشمال حجازدرربذه اردو زدند وآماده حمله به مدینه شدند وپیمان شان رابا پیامبراسلام(ص) شکستند، که بهمت خالد بن ولید از پای درآورده شدند. اختلافات سنتی قبیلوی پس از سال32 هجری درمیان قبایلی که بدرون عراق راه یافته بودند، بروزکرد وتا پایان سال35 به شورش بخشی ازقبایل یمنی برضدخلیفه سوم حضرت عثمان وکشته شدن او منجرگردید؛ وسپس با پیش آمدن جنگ صفین عناصری که بنی حنیفه وعناصری از بنی تمیم بصورت یک دسته بندی نوین عقیدتی پا به عرصه اجتماعی مسلمانان عرب نهادند ومذهب "خوارج" راپایه گذاشتند.خوارج اعراب بادیه نشینی بودند که دردوره اختلاف بین حضرت علی ومعاویه باتشدید فتنه ها، از تشخیص وارائه طریق حل عاجز ماندند وسر از اطاعت خلیفه مسلمین پیچیدند. ریشه باورخوارج به مبرابودن امت از خطاء بیشتر به شرف ومنزلت برتر اجتماع قبیلوی که درمیان قبایل بدوی شمال حجاز رواج داشت، برمیگشت. تمام حس وهوش خلیفه چهارم این بود که مبادامبادی آسمانی دین درچنگ دیو نحس قبیله بیفتد، او درنامه به یکی از والیانش نوشت که: "شنیدم که تو از مال بیت المال برای بادیه نشینان قبیله ات میبخشی، گویا اینکه میراث پدرومادرت بوده باشد. "([9]) ازینرومقاومت ومخالفتی راکه حضرت علی(ع)دربرابر خود احساس کرد، پیش از همه از آبشخور مناسبات قبیلوی تغذیه مینمود. تعصب قبیلوی درصدراسلام محور انسجام وهمگرایی مشرکین وکفاربود، که مزاحم واقعی پیشروی اسلام میگردیدند. با توسعه قلمرو اسلامی که گروه های قومی ونژادی درآن جاگرفتند، این تعصبات جای خودرا به تبعیض میان عرب وغیر عرب؛ بخصوص عرب وعجم(فارسیون)تعویض نمود. خلفای اموی ریشه های سرطانی (قبیله گرایی)را زنده ساختند؛ وشدیدترین نظام قبیلوی درسایه حکومت آنها حکمفرما گردید. عصبیت عربی دوره بنی امیه، جامعه اسلامی رابه دوقطب "مولا" و"موالی" (خواجه هاوبرده ها)تقسیم نمود وخط درشت عدم امتزاج حقوقی میان آنان ترسیم نمود. ([10]) درین دوره تبعیض علیه مسلمانان غیر عرب باوج خود رسید، که از آنها جذیه میگرفتند ومسلمانان غیر عرب راموالی(برده) میگفتند، واز مال غنایم به سربازان عجم(خراسانی) چیزی نمیدادند، که این تعصب یکی از دلایل ایجاد نهضت "شعوبیه" وقیامهای فراوان مردمی درخراسان گردید. قیام خراسانیهابرهبری ابومسلم خراسانی به طرفداری از عباسیها وسرنگونی اموی ها پدیده تصادفی نبود، خودبرتربینی وتعصب امویان محرکه اصلی این قیام بود، اما عباسیهاهم با حفظ روحیه قبیله گرایی نتوانستند اقوام گوناگون مسلمان را در دستگاه سیاسی خویش راضی نگهدارند، واین مشکل با رویش نهضتها وحرکتهای ملی درخراسان وحرکتهای برمکیان بلخ، زنگیان(زنجیان)عراق وآل بویه، سلاجقه وظهورفاطمی ها در مصرانجامید.گرایشات قبیلوی پس از فتح اندلس نیزبین عربها وبربرها که فاتح آنجا بودند، بشدت شیوع یافت وتنور جنگهای میان قبیله ای راگرم ساخت، وقبایل بربرناگزیر به مهاجرت به افریقا گردیدند وساحه نفوذ خودرابه مسیحیان واگذاشتند. قلمرو مفتوحه اسلامی با خنجرقبیله خواهی به دهها ملوک الطوایفی تجزیه گردید وهرقبیله بخاطرجلب حمایت مسیحیان درپای ایشان می افتیدند. بالاخره امت مسلمان متوجه این نقیصه بزرگ گردیده ودریافتند که سیاستگران خلافت با تخدیر امپولهای تعصب وقبیله گرایی، درجهت عقیم سازی استعدادهای فطری مسلمانان برآمده اند. اگر روحیه بدوی وقبیله پروری صحرانوردی با همان اسم ورسمی که درزمان اموی ها موجود بود، باقی میماند. ناممکن بود تاکتابخانه مشهور"سوانح الحکمه" بخارا، "بیت الحکمه" بغداد ورصد خانه ها وبیمارستانهای مجهز وصنعت داروسازی ومراکز بحث وفحص وپژوهش وترجمه آثارعلمی وفرهنگی جوامع مسلمان واعمار کاخ تمدن اسلامی آراسته بازیورعلم وحکمت(فلسفه، علوم ادبی، دینی، ریاضیات، علوم عقلی، طبی، جغرافیه، تاریخ، هیئت ونجوم، هندسه، الجبر، کیمیا، فزیک، موسیقی و... درزمان دولتداری سامانیان وغزنویان دربخش شرقی قلمرو خلافت ودرپایتخت آن شهربغداد بوجود بیاید. همینست که امام شافعی درباره بغداد گفته است: "هرکس که بغداد را ندیده، نه جهان رادیده، نه مردم جهان را". این حالت تاصاعقه هولناک چنگیز خان ادامه یافت، ودرپی سرازیرشدن سپاه مغول تمدن چند هزار ساله مصر وبین النهرین وآریانا وفرهنگ وتمدن چندصد ساله اسلامی درسوریه وعراق درزیرخاکستر خودکامه گیهای مغولان صحرانورد سوختند. باین بررسی کوتاه ازروان انسان به خودخواستن وخودمطرح کردنهای قبیله ای وقومی وگروهی ملتفت شدیم. قبیله بحیث فورم اولیه اجتماع انسانی یک مرحله ابتدایی درحیات همه اقوام وملتهای جهان بوده است که پابپای حرکت زندگی این ساختاررابامجموعه سنتها وعنعنات قبیلوی به ساختارهای پیشرفته تردیگری تعویض کرده اند، تاباگذارازاینهمه مقطوعات ومراحل مشخص شده تاریخی به مرحله ملت شدن رسیدند. ازین رولازم می آید تاباوارد نمودن حرکتهای جهشی وپیشروانه درزنده گی اجتماعی گروههای انسانی، روان خشن بدیهی افرادآن رابه خصایل تلطیف شده درپذیرش پیام های ارتقابخش ومدنی تغیرداد وباچارچوب حرکت وتکامل اجتماعی وآمیزشهای اجتماعی سازگارنمود. منابع:[1] دکترجلال الدین صدیقی، چگونگی استیلای نظام قبیله سالاری، ص38[2] - خواجه بشیراحمد انصاری، ذهنیت قبیلوی،ص9[3] - خواجه بشیر احمد انصاری، ذهنیت قبیلوی،ص50[4] - خواجه بشیر احمد انصاری، ذهنیت قبیلوی،ص49[5] - همانجا،ص52[6] - به نقل ازدکترجلال الدین صدیقی، چگونگی استیلای نظام قبیلوی، ص38[7] - بهروزانام، تاریخ پویا،چاپ چهارم1337تهران، انتشارات علم،ص88-90[8] - به نقل ازخواجه بشیر احمد انصاری، همانجا،ص11[9] - خواجه بشیر احمد انصاری، همانجا،ص16[10] - اولیوروا، شکست اسلام سیاسی، ترجمه کریم خرم،ص44
افزودن جدیدجستجو نظر ها
نوشتن نظرYour Contact Details:نام:ایمیل: اعلام نکردناعلام کردنComment:عنوان:قالب نوشته: -رنگ-آبی کمرنگسیاهآبیبنفشخاکستریسبزلیموییقرمز آلبالوییسرمه ایزیتونیزرشکیقرمزنقره ایآبی سیرسفیدزرد -اندازه-ریزکوچکمعمولیبزرگبسیار بزرگMessage:Securityکد آنتی اسپم نمایش داده شده در عکس را وارد کنید.
^^^
-->!joomlacomment 4.0 Copyright (C) 2009 Compojoom.com . All rights reserved."
جمعه، مهر ۰۲، ۱۳۸۹

دکترصاحبنظرمرادی
تاجیکان آریایی وازسکنه قدیم وبومی آریانا هستند
توضیحات تاریخی برادعای دکترعنایت الله شهرانی(تاجیکها ازنسل تورکان قرقز وقره قلپاق میباشند)
دریکی ازردنامه های جناب استاد شهرانی دربرابرنوشته محترم ضیاء بهاری درموضوع منسوبیت قومی شادروان محمدطاهربدخشی خواندم که ایشان تاجیکها را"ازنسل تورکان قرقز وقره قلپاق" خوانده اند. هرچند پاسخ نوشتن یا توضیح نمودن باین موضوع برای تعدادی ازدوستان باتوجه به موقعیت حساس تاریخی ماغیرضروری وازنظرتعدادی هم ثبوت ثابت وامراضافی بوده باشد، اما بارعایت قاعده مطبوعات هرآنچه برخلاف واقعیت ودرمغایرت برروال طبیعی آن ادعامیشود، بی پاسخ ماندن آن درحکم قبول ادعاها خواهدبود، ازین روتوضیح مواردی رادر خصوص نوشته جناب شهرانی ضروری میدانم.
جناب استاد شهرانی اگرخوانده باشند، اخیراً بنده درسایت خاوران، مقاله ای تحت سرخط "موقعیت دشوار هویت ملی ومنطقوی مادرتاریخ معاصر" به نشررسانیده ومسایلی رادرباب دسایس استعماری انگلیسها وروسها به منظورکوتاه نمودن دامنه هویت ملی مادرحوزه فرهنگ زبان فارسی درتاریخ معاصر ودرجغرافیای فرهنگی آن ازسلطنت دهلی تاامارت بخارابه بررسی گرفته بودم. ازین رو روشن است که بحث ترک خواندن تاجیکها بدنبال کوشانیها ویفتلی ها وتعدادی ازشخصیتهای علمی وفرهنگی تاجیک تبار تنها کارایشان نبوده واقتباس ازگفته های من درآوردی وبی پایه آنانیست که درفرصتهای معیین تصمیمگیری های سیاسی به گفتن چنین دروغهای کلان وشاخدارضرورت داشته اند. تاریخ دوره شوروی درآسیای میانه مناسبات دوقوم بزرگ این حوزه رادرجامعه "ترک وتاجیک" که قبل ازآن درتمام مراحل تاریخی دوست وهمکاریکدیگربوده اند، چنان اهریمنانه به ساخت وسازحکومتی وبعداً هویت سازی پرداخته اند که دست هفتادپشت استعمارکهنه کارانگلیس راازپشت بسته اند. بهتراست تااستاد شهرانی وهرعلاقه مندامورتاریخ وجامعه شناسی خودبه اسناد ومدارک تاریخی این دوره مراجعه کنند واصلاحات تصفیه قومی و"تبرتقسیم" مفاخرفرهنگی سکنه بخارای بزرگ راتوسط شوروی ها درهردومنابع تاجیکها وازبکها ازنظربگذرانند. ازین روادعای استاد شهرانی تکرار مکررات پان ترکیستان "جدیدی" برای تشکیل ترکستان کبیر درآسیای میانه دوران تشکیل اتحادشوروی میباشد.
تاجیکها درحالیکه به شخصیت اجتماعی همه اقوام برادرحرمت میگذارند، ازآنها نیزچشم داشت حرمتگذاری به حریم شخصیت تاریخی وفرهنگی خودرادارند. آنهادرصورتیکه ترک(قرقز وقره قلپاق) میبودند، چه حاجت که ازتبارخودمیبریدند وراه دیگری درپیش میگرفتند، آنها مثلیکه درهرزمانی ازهویت ملی خود دفاع کرده اند، درصورتیک ترک میبودند، نیزچنین میکردند. ضمناً تذکراین واقعیت راخدمت همه عزیزان صاحب قلم زاید نمیدانم که سوگمندانه هستند کسانی که چنین ادعاهای را ناشی ازبدآموزی تاریخی وتعدی درحریم فرهنگ وتمدن ملتها نمیدانند وبخاطرادامه همچو روشهای مفتنانه آنرابازنگری یا بگفته خودشان نگاه نوبه تاریخ میخوانند!!!؟ به نظرمن نگاه نوبه تاریخ جزبا دسترسی به استادموثق تاریخی دروجودکتیبه ها وبازیافتهای باستان شناسی، درموردواقعیتهایکه طی هزارساله ها موردتوافق مورخین قرارگرفته اند وبایگانیهاوکتبخانه هالبریزازاسناد تائیدی آنهاهستند، یا حرف عمدی است یا ندانستن واقعیتهاویا گزافه پردازی وفرصت کشی بیهدف. درموردنگاه نو به تاریخ میتوان از کشف کتیبه رباتک درسال1991 صحبت نمود که این کتیبه درزمینه تصحیح برخی ازبینشهای فرضی درمورد منسوبیت تباری، شجره وزبان کوشانیان انقلابی رادرباورتاریخی ما بوجود آورد وبرای ادامه این بازبینی بایست درجستجوی همچو استادموثق تلاش نمود.
سرزمینی که درحال حاضربحیث بخشی ازجغرافیای آریانا وخراسان تاریخی بنام "افغانستان" یادمیشود، درحال حاضرزیستگاه نماینده گان اقوام وگروههای زیاد قومی چون تاجیکها، ترکها(اوزبیکها، ترکمنها قزاقها، قرغزها،)پشتونهابامجموعه قبایل آن، ایماقها، شاخه های اقوام پامیری(شغنانیها، وخیها، زیباکیها، اشکاشمیها) گجرها، بلوچها، پشه ای هاوغیره میباشد. مستند بحکم تاریخ، تعدادی ازین اقوام باشنده بومی وقدیمی این سرزمین بوده وهویت آریایی را تاریخی حمل میکنند، که خودبومی هستند ودرمورد مراحل تکامل اجتماعی آنها ازمتن اقوام قدیم آریایی بحثهای علمی وپژوهشی نیازدارند، وجمعی هم با هر کمیتی ودرهر مرحله ای از تاریخ درپی حوادث اجتماعی وطبیعی وارد این سرزمین شده اند، که بررسی زمینه های ورود ایشان بامشخصات تکامل اجتماعی و تاریخی آنها درین وطن مشترک معلومست ومستلزم توضیحات مستقل ومفصل علمی میباشد، که بایست ضرورتاً درفرصتهای ممکن باین مهم پرداخته شود. این گروههای اجتماعی هرکدام درمقایسه با سابقه زندگی شان درین سرزمین دربرپایی فرهنگ وتمدن وتامین بنیادهای اقتصادی سهم درخورتوجه داشته اند. مادرین مبحث به بررسی جوانب تاریخی وفرهنگی تاجیکان میپردازیم که بشهادت تاریخ یکی از قدیمترین واحدهای اتنیکی آریایی وخراسان درآسیای میانه وآسیای مرکزی بوده، وارث تمدنهای کهنسال آریایی درگهواره "ایریانا ویجه" وجمع کننده سایر اقوام برادر درکنارخویش درخراسان بزرگ و ماوراالنهر درتوالی هزاره های گذشته بوده است. تااستاد شهرانی آنها راباقیافه واقعی شان بشناسد ودیگرلباس قره قلپاقی براندام آنان نپوشاند. تاجیکان پس از گذارازمراحل تاریخی، درمنابع مختلف نگارشی منطقه وجهان با نامهاوالقاب گوناگون ازجانب همسایگان وکشورهای دورونزدیک جهان نامیده شده اند، نهایتاً در دوره اسلامی خراسان بنام "تاجیکان" نمودارو هویت تاریخی گرفته اند.
بنا به تصریحات اسنادومنابع تاریخی تاجیکان به عنوان تنها گروه عمده نژادی غیرترک تبارآسیای میانه وآریایی الاصل هستند که حدود1500 سال قبل ازمیلاد درآسیای مرکزی سکونت دارند وسندی که سکونت قبایل دیگرکنونی این سرزمین راقبل ازایشان داده بتواند تاهنوز دسترس نیست، بنابرآن تاهنوز ازایشان بحیث قدیم ترین واحدانتیکی آریایی وصاحب فرهنگ، تمدن واین سرزمین نام برده میشود. در مورد پیوند تباری، اجداد، هویت تاریخی تاجیکها ونامگذاری آنها تاکنون آثار فراوانی از سوی مورخین، پژوهشگران ودانشمندان منطقه وجهان تالیف گردیده اند.
چنانکه ازین تحقیقات بر می آید مکان بود وباش جغرافیایی تاجیکان تنهابه کشور کنونی بنام "تاجیکستان" محدود نمیگردد. درین خصوص پروفیسورحقنظر نظروف ازروشهای محدود نگرانه همکاران وهم کسبان خوددرتاجیکستان انتقادنموده ومینگارد که: "مورخان تاجیکستان تاریخ خلق تاجیک را درمحدوده ماوراالنهر وآسیای میانه محدودساخته اند...درحالیکه62% تاجیکها در افغانستان (خراسان) زندگی میکنند...سهم آنهادرآفرینش فرهنگ مادی ومعنوی خلق تاجیک به مراتب ازمردم تاجیک ماوراالنهر زیادترمیباشد."(1) درواقع، جغرافیای زیست تاجیکان سرزمین دراز دامنیست که در آن بحیث یکی از اقوام قدیم وتمدن ساز آریایی بفاصله های بیشتر از هزار کیلو متر دورتر ازحدود سیاسی تاجیکستان امروزی، از ایران تا قفقاز، افغانستان، آسیای میانه، غرب چین(در ایالت سینکیانگ) وبخشهای از هند وپاکستان واقع شده اند.
با تاسف بر اثراجبارو عوامل متعدد فرهنگی، بشری واستعماری درین جغرافیای بزرگ هویت اولی تعدادی ازآنها سلب گردیده است. اگرواقعیتهای جهانشول سیاسی درفروپاشی، نظام توتالیتر اتحاد شوروی کمک نمیکرد، امروز ما شاهد زوال بیشتر فرهنگی وتاریخی تاجیکان دریکی ازمراکزعمده واصلی آنها در کشورهای آسیای میانه شوروی سابق میبودیم. با تاسف براثر اصلاحات نامیمون نظام کمونیستی اتحاد شوروی درحذف وایزاد های فرهنگی واتنیکی سکنه آسیای میانه، زمینه مسخ هویتی وتقسیمات ظالمانه ارضی بنام کشورهای متحده سوسیالیستی رسماً اعلام گردید، وعوامل نفاق ودشمنی را بین اقوام این سرزمین فرهنگی بخصوص "ترک وتاجیک" بگونه ظالمانه ای دامن زد که آقای شهرانی بدان واقف نیستند ویا میخواهندباچشم بسته ازکنارآن عبورنمایند.
براساس اصلاحات سیاسی وجغرافیایی نظام شوروی، تعدادی ازاقوام آسیای میانه ازجمله تاجیکان به سختی آسیب فرهنگی وهویتی رامتحمل گردیده اند و گهواره فرهنگ وتمدن خود را در بخارا، سمرقند، فرغانه وتعدادی ازشهرهای آباد کرده اجداد خویش درتحت مظالم پان ترکیستان عصرتسلط بلشویکی ازدست داده اند. نویسنده گان وضیائیان تاجیکستان این تقسیمات تحمیلی رابنام "دوره تبر تقسیم" نام نهادند واز خاطرات تلخ آن بااشک چشم یادمیکنند، واندوه تلخ تری رابه نسلهای بعد از خود به ارمغان گذاشته اند. این صفحه از تاریخ زنده گی مردم آسیای میانه با توجه به حجم متراکم حوادث، واهمیت تاریخی آن برای کل بشریت، مستلزم تحقیقات مستقلانه علمی میباشد.
درمورد تاجیکان خراسان(افغانستان)کنونی که یکی ازصاحبان بلاتردید این سرزمین وایجادگران فرهنگ وتمدن دیرین سال خراسان بزرگ هستند، وکاخ فرهنگ، تمدن، همزیستی، تساهل وهمگرایی رابا هیمه جان خود برافراشته اند، واقعیتهای تلخ و ناگوار سیاسی بهتر از ماوراالنهر نبوده وحلقات مغرض وفرهنگ ستیزحاکم بخصوص پس ازتسلط نظام قبیلوی درسال1747 برخراسان همواره دربرابرشان برجعل کاری وقلب هویت آنها پرداخته اند. طرحها وفرضیه های ناهمسو وگاهی هم متضاد دربرابر مسایل اتنیکی، هویتی، زبان، فرهنگ وزیستبوم آنها اگر نتواند حرف نهایی را بزند، ولی میتواند درمغشوش نمودن صفحات تاریخ شان اثرگذار باشد. درین خصوص آقای نجم الدین کاویانی درنوشته خود ذیحق است که "بسیاردردمندانه باید گفت که درحوزه قوم شناسی ازجمله "تاجیک شناسی" درافغانستان بنابرسیاستهای حاکم شوینستی نه تنها کارهای علمی، پژوهشی، دانشگاهی ومیدانی صورت نگرفته است، بلکه به تاریخ آنها نیز دستبرد زده شده است. درهمینجامیخواهم تاکید کنم که بررسی واقعبینانه کارنامه وزمانه تاجیکان ونگاه تازه به تاریخ آنها نهایت ضروری وخیلی مبرم است ومسلماً نقش بسیارجدی درامرخودشناسی ملی، روند ملت سازی ونهادینه ساختن هویت ملی آنها دارد." باهمین پنداربخاطر شناخت موجز تاجیکان درابعاد فرهنگی، اجتماعی، سیاسی واقتصادی آنها سری به منابع وتحقیقات مورخین ومردم شناسان درحوزه آسیای مرکزی میزنیم وازباورهها وگفته های ایشان درین خصوص آگاه میشویم. امیدوارم تاپروفیسورشهرانی هم دررابطه به اقوال وگفته های اتنوگرافان، انتروپولوژیستان مورخین پاسخ خودرابیابند که تاجیکان تاریخ بسیارواضح ودرخشان دارندوروایت موهومی که درآن نه ازدانشمندواثرعلمی آن بصورت مشخص نام برده شده، ونه هم ازمحل دقیق "کناره راه ابریشم" سخن گفته اند، نمیتواند این بدعت جدید رابرخلاف واقعیتهای علمی(تاریخ، فرهنگ، سیماشناسی ومردم شناسی)که ازعلوم معتبر نژادشناسی هستند ودرزمینه تدقیقاتی هم وجوددارد، "تاجیکان راازنسل تورکان قرقز وقره قلپاق" بسازد.
تاجیکان بروی صفحه تاریخ
براساس تدقیقات علمی باستان شناسی، اتنوگرافی وانتروپولوژی درمناطق مختلف آسیای مرکزی، تاجیکان ازاهالی بومی آریانای کهن وخراسان بزرگ دردوره اسلامی وفرارود باستانی میباشند. آنها"اززمانهای قدیم که به بیش ازششهزارسال میرسد، درین سرزمین زنده گی میکنند.( 2) مطالعات مادرباب تاریخ اقوام آسیای میانه نشان میدهد که مردم بومی آنجا آریایی بوده اند.(3) تاجیکان نماینده یکی ازقدیمترین تمدنهای آسیای میانه هستند وقبل ازظهورترکان(درقرن ششم میلادی) درین ناحیه زندگی میکرده اند...تاجیکها درمناطق آسیای میانه، افغانستان وماوراالنهرسکونت داشتند.(4)
تاجیکان دارای فرهنگ وتمدن چندین هزارساله میباشند که گنجینه های فکری ومعنوی آنها درمراحل مختلف بزبانها وگویشهای مختلف نگارش یافته است. درمیان اقوام وکتله های قومی فراوانی که ازآغاز تمدن آریایی تابرپایی تاریخ وفرهنگ، هنرآفرینی، مهاجرت، زبان آوری، شهرسازی وغیره بیان گردید، بی تردید تاجیکان یکی ازواحدهای فعال وشناخته شده آنهابوده ونقش ثمربخش خودرادررهنمون سازی خودودیگران درهمگامی بازمان درمسیرتمدن تاریخی منطقه بجاگذاشته اند.
آریانای کهن بعنوان میهن تاریخی تاجیکان، خاستگاه آیینهای باستانی میترایی ومهری درهزاره دوم وسوم پیش اززایش عیسی مسیح، پرورشگاه اساطیروحماسه های شاهنامه فردوسی ومهدظهوردیانت زردشتی باسه فانوس خرد(گفتارنیک، کردارنیک وپندارنیک) بوده است. گستره مرزبوم تاجیکان ازپنجهزارسال باینسو درشاهراه ترددخلق هاوتمدنها وهمچنین درگرهگاه آمیزش ورویارویی فرهنگها قرارداشته است، وآنها دردرازنای تاریخ، تمدن وهنرهرچه گرانبها وانسانی را بوجودآورده ویاخود پذیرفته وتوسعه داده اند، وهمزمان هویت فرهنگی وزبانی شان رادرهرمرحله ازهجومها وایلغارهای جهانگشایان بافداکاری های پاسداری کرده اند. به گواهی تاریخ دست آوردهای فرهنگی وکارنامه های علمی تاجیکان قرنها پیش مرزهای ملی(قومی) رادرنوردیده وبرای خوددربسترفرهنگ پرباربشری جابازکرده است. هیچ یک ازعرصه های علمی وفرهنگی نیست که تاجیکان درآنهاآثارگرانبهانیافریده وچهره های فرهنگی ومدنی خودرانداشته باشند. تاجیکان کارنامه های ماندگار درحوزه پژوهشهای تاریخی، علمی، درادبیات(شعر)درنقاشی ومعماری درفرایند تاریخ تاروزگارماآفریده اند.(5)
دانشمندانیکه بمسایل پژوهش تاریخ تاجیکان درمنطقه آسیای مرکزی پرداخته اند، در مورد معنا وتابشهای کلمه "تاجیک" وکاربرد آن در مراحل مختلف زنده گی این قوم بی توجه نبوده، وبا نامهای گوناگونی درهر مرحله ای از تاریخ از ایشان یادکرده اند.
به گواهی اسناد تاریخی، یکی از طایفه های آریایی بومی آسیای مرکزی "دادیک" نام داشت، که دوهزاروپنجصدسال پیش در همین سرزمین میزیستند. با گذشت زمان با اقوام هم تبار خود: سارتها، خوارزمیها، سغدیهاو مانند اینها آمیزش یافته، تدریجاً نام "تاجیک" رادر ترادف به "دادیک" با اضافه مفاهیم تاجدار وتاجپوش که پس از دوره زردشتیان بدان مشهور گردیدند، بخود گرفته اند. شماری ازدانشمندان براحتمال وابستگی پیدایش واژه "تاجیک" به معنویت آیین زردشتی تاکیددارند ومعتقدندکه لفظ تاجیک از"تاج" گرفته شده است. چونکه زردشتیان کلاه تاج مانندی میپوشیدند وآنهارا"تاجی" یا "تاجیک" میگفتند. اشاره به تاج همان کلاه های زردشتی بوده وبعداً نام مردم وقوم شده است.(6) ولادیمیر بارتولد مستشرق شهیر روس گزینش کلمه "تاج" را در ابتدای ترکیب نام "تاجیک" عربی و زمان آنرا پس از هجوم اعراب باین منطقه خوانده است، اما در منابع ملی وپیرامونی ما توجیهاتی نیز درین خصوص وجود دارد، که "تاجیک" را صورت تحول یافته "تازیک" که لفظ پهلوی بوده است، میدانند. براساس اطلاعات اساطیری" تاز" نام یکی از پسران سیامک بوده وتازیان از نسل اویند واز بعضی تواریخ نیز چنین معلوم میشود، که "تاز" نامبرده پسر زاده سیامک ابن میشا، ابن کیومرث بوده وپدر اعراب است ونسب تمام عرب به تاز میرسد، چنانکه نسب همه عجم(ایرانیان) به هوشنگ شاه(پسر کیومرث)میرسد.
خانیکوف ضمن اینکه نام تاجیک را از "تاج" ماخوذ میداند، اضافه میکند که پیروان زرتشت "تاج" را مانند صلیب مسیحیان یا عمامه مسلمین علامتی میدانستند که آنان را از پیروان مذاهب دیگر مشخص میکرد ولفظ تاجیک از کلمه تاج که زینت سر است گرفته شده است. اختلافات دینی ورویه های سیاسی ، اختلاف زبان ورسم الخط وفرهنگ را ببارآورده بود. ازین روپس از اضمحلال بقایای دولت یفتلی که جانشین آن حاکمیتهای اسلامی درخراسان گردید، دیگر دولت مرکزی مقتدر وزبان ادبی واحد بومی تازمان های بعدتر درگستره خراسان وجود نداشت. ازینرودر منابع ادبی وتاریخی این دوره نامهای "تاجیک"- "تاجک"، "تازیک"، "تاژیک"، "تژیک" درمنابع مختلف این دوره به قوم تاجیک نسبت داده شده اند. پروفیسور یوسف شاه یعقوب اف با توصل به نظرات دانشمندان روس مانند ن. خانیکف، آ. شیش اف ودیگران ریشه پیدایش کلمات "تاج"، "تاجداری"، "تاجوری" را که در مورد پیروان آیین زردشتی استفاده میشده است، تحقیق نموده است وکاربرد این اصطلاح را از زمان ساسانیان مقدمترمیداند.
بهرترتیب، درحوزه ادبیات صورت قدیمتر تاجیک به شکل "تاژیک" آمده است. بیشترین پژوهشگران افغانی وایرانی همان اصطلاح "دادیک"های هرودوت را به سلسله واژه های "پارا داتا- پرادادیک وپیشدادی" دوره اساطیری به پیشینیان این قوم بی رابطه ندانسته، وآنهارا اجداد تاجیکان میدانند. کلمه "دادیک-DODIK " که به معنی "دادگر" و"عادل" آمده است، مشتمل برمتون فقهی درکتاب اوستا است" که "DO-TIK" هم خوانده میشود، که تعبیری بر رود مقدس (آمو)وجغرافیای بدخشان درهیئت "آریانا ویجه" گردیده است. همزمان"داته- داتها" بخش منثور از اوستا بوده و شامل احکامی راجع به رهنمایی مردم درین جهانست وآن مختص به قوانین واحکام وآداب ومعاملات میباشد.(7)
هیرودوت در کتاب سوم در مورد حوزه مالیاتی کوروش کبیردربخش هفتم از "ساتاگیدیها-SATTAQUE وگنداریها (گنداهاریها)GANDARA-" (اهالی حوزه کابلستان از جنوب سلسله کوههای پاروپامیزوس تا اتک در پوراشاپورا یعنی پشاور وغزنی وبامیان) ومسکونین آن طایفه را دادیکهDODIKE وآپارتیتهOPARYE یادکرده است که باهم جمعاً= 170 تالان مالیه میپرداخته اند.
ن.خانیکف مستشرق روسی از کاربرد مکرر این اصطلاح نتیجه میگیرد که این واژه مرادف "تاجیکها" درتلفظ چینی میباشد. دانشمند مذکور متکی بر اسناد منابع یونانی مفهوم "دادیکا"ی هرودوت را مترادف تاجیکها در تلفظ یونانی میداند.(8) میتوان گفت که نامها وکلمات (دائیتیا- دادیک- داتیک دادی- دادیکس- داشی- ته آچی- ته آچژی- تایوچی) صورتهای گوناگون ازتلفظ یک نام بوده اند ،که در مورد تاجیکان بکار گرفته شده اند.
در اوستا نامی وجود دارد که، آن نام دائیتیا- daitea است. دائیتیا(آمو دریا) نام رود مقدسی در ایرانویچ بشمار میرود، که باحتمال قریب به یقین با واژه "تات" و"تاجیک" همریشه است .(9) همین مطلب را منابع دیگر نیز تکرار میکنند: تاتها وتاجیکان همانگونه که زبان وتبار شان نشان میدهد، آریایی وایرانی تبار هستند. نام آنها به احتمال بسیار قوی از نام "دائیتی" رود مقدس ایرانویچ(آمو) اقتباس شده، اما وجوه اشتقاق دیگری در زبان اوستایی- فارسی کهن- سکایی نیز متصور است. کاربرد این واژه در زبان چینی از تاثیر زبانهای ایرانی در چین حکایت میکند. وکاربرد واژه های همانند تاتار- تازی- تای(تایلند) در همسایگی اقوام آریایی نشانه روابط نزدیک فرهنگی میان این اقوام میباشد.(10)
براساس تحقیقات پروفیسور عبدالاحمد جاوید "در سال 122 پیش ازمیلاد سخن در باره حکمرانی خاندان "تاجی" ها میرود. بقول هرودوت این دولت ازلحاظ درجه اقتدارونفوذ اجتماعی درمنطقه در ردیف دولتهای مصر وبابل قرار داشت. بقول استاد جاوید "تاجیکان نسل برخاسته ازمیان تحولات اتنیکی اقوام آریایی مثل سکاها، یوئه جیها(تایو- یجیها)، سغدیها، تخاریها، وکوشانیها میباشند." کلمه "تاجیک" در کتیبه های فارسی باستان ومتون اوستایی با همین صورت (تاجیک)نیامده است. در زبان پهلوی ساسانی پارسیک یا فارسی مبنای کلمه تاجیک در مورد عرب یا عربهای ایرانی شده وعربهاییکه دین زردشت راپذیرفته بودند، بکار رفته است.(11)
آثار فعالیت تجاری وفرهنگی سغدیان(بمثابه یکی از اجدادتاجیکان) فقط از زمان پیدایش پادشاهی دولتی که اصطلاحاً" هندوسکایّی" نامیده میشود ودر قرن دوم پیش از میلاد توسط تخاریان یا کوشانیان، که از مشرق آمده بودند(به احتمال قوی اینان قومی بودند ایرانی تبار)- تاسیس شده بود، آغاز میگردد. اینان(تخاریها) پادشاهی یونانی باختری را نابود ساختند.(12) در زبان سکایی نامtargitos بروایت هرودوت بازگو شده که ریشه آنtargit است. این ریشه نیز میتواند با دگرگونی اندکی به "تاجیک" یا "تاگیت" بدل شود. تارژیت جد بزرگ سکاییان بوده است که تاجیکان از تبار آنها بشمار می آیند.(13)
حاج زین العابدین شیروانی در "بستان السیاحه" مینویسد که "ذکر تاجیک- نام طایفه ایست. بعضی گویند از نسل "یافث" بن "نوحند" وجمعی گفته اند از تخمه سام نوحند وفرقه ای برآن رفته اند که تاجیک مقابل ترک است، یعنی فارسی زبان."(14)
در قرنهای6-7 پیش از میلاد دولت باختر تمام منطقه شمالی هندوکش، قسمت جنوبی ومرکزی تاجیکستان وجنوب اوزبکستان کنونی را فراگرفته بود، زمینه رشد سنتهای دولتداری آریایی فراهم میگردید. این دولتها اگر از لحاظ نهاد، نحوه اداره کردن نسبتاًعادی تر باشند هم، سنت ثابت وپیشرفته دولتداری کیانی راپذیرفته، به رشد ونموی تمدن آریایی در منطقه آسیای مرکزی مساعدت نمودند.(15)
استاد م. طبا طبایی از لحاظ زبان شناسی وجود دوصورت "تاه" و"توه" یا "تاخ" و "توخ" در شکل چینی کلمه "تخارستان"با اختلاف ضبط اسم "تخارستان" و"طخارستان" بفتح یا ضم حرف اول کلمه توجیه میکند. امکان قلب وتبدیل حرفها به "تا" و"سین" و"ژی" و"شین" و"جیم" و"خا" وهمچنین قلب "دال" و"تا" و"را" و"لام" و"چی" و"جیم" بیکدیگر زمینه وسیعی برای اشتقاق "تات" و"تاژ" و"تاز" و"تاج" و"تاش" و"تاخ" از تاه(در شکلگیری نام تاجیک) فراهم می آورد، که کلمه "تخ" و"تاخ" در جزء اصلی از نام تخارستان(گهواره تشکل قوم "تخار"واز پیشگامان قومی تاجیکان)سرچشمه وریشه اصلی "تاهیا" و"توهولو" و"توخلو"و"ته آچژی"در زبان چینی وزمینه پدید آمدن "تات" و"تاژیک" و"تاجیک"رادرنام ترکی ازان وتاش وچاچ در شهر های تاشکورکان (تاشقرغان) وتاشکند(تاجکند)(18) بعید نیست، که در میان تاخها و"تخار" ها که ساکنان اصلی تخارستان وباختر در پیرامون حوزه علیای رود سیحون وجیحون ویکی از قدیمترین دسته های آریایی بودند که پیشاپیش سغدیها وخوارزمیها از ساحل شرقی دریای خزر بسوی بلندیهای هندوکش وپامیر، تا مرز غربی قلمرو حکومت چین پیش رفته وتخارستان را بوجود آورده اند.(19) وبا قبایل "داخ" که با نام "به- داخ- شان" بی رابطه نمیباشد، منشای همپیوندی دارد. باید بدین نکته توجه داشت که صورتهای مختلف "تات" و"تاجیک" و"تاژیک" برای تسمیه سکنه منطقه مرزی فاصل میان ایران وچین مانند "تاهی" و"توخی" و"تاشی"(20) که چینیها در باره همان مردم در روزگار پیش از اسلام وپس از آن بکار میبرده اند، همگی اختلاف لهجه ناشی از کیفیت زبان مردم منطقه در تکلم وتلفظ نام خودشان بوده، که این اختلافهارادر گویش چینیها وسپس ترکهابه منطقه آشنا ساخته وچنین صورتهای مختلف را پدید آورده اند، که همگی در پیرامون "تاخ" و"تخار" و"تخور" دور میزده اند. بنا بر پژوهشهای برنشتم، درنیمه هزاره یکم پیش از میلاد مسیح واژه(تاژی) در تخارستان کاربرد داشته است، وچینیان در سالهای(94- 95 هجری694) ساکنان تخارستان را "داشی"مینامیدند، که مقصد شان همین "تاجیک" است.
مرحوم میرغلام محمد غباردرین مورد مینویسد:" قسمت اعظم تاجیکهای امروزه در چترال و بدخشانات، که از همان عصر قدیم یادگار مانده اند، به کلی تائید اقوال هرودوت وبیلیووغیره را مینماید، ومعلوم میشودکه مسکن تاریخی شعبه دادیکای قدیمی پختانه همان صفحات شرق وشمال افغانستان بوده واز آنجا بمرور زمان در سایر سرحدات داخله وخارجه افغانستان مهاجرت اختیار کرده اند، که تا امروز در افغانستان وماورا النهر وفارس بنامهای "تاجیک" و"دهگان" و"دهوار" یاد میشدند".(22) آقای شهرانی ببینید غباردرینجا اصطلاح ناشناخته دیگررابنام "دادیکهای پختانه" نیزبکاربرده است که مسلماً درواقعیتها واسنادتاریخی درجای دیگری دیده نمیشود، کمااینکه منسوبیت تاجیکان به ترکان قره قلپاق یک ادعای من درآوردی میباشد. بااینکه کاربرد اصطلاح " دادیکای پختانه"! سابقه تاریخی ندارد، هدف ازاین تلقی مرحوم غبار نیز دقیقاً توضیح داده نشده است. همین مفهوم رانگارشگردیگری هم عصر وزمان غبار، استاد کهزاد درادامه همان روان تاریخ سازی عصربیستم دولت افغانستان هم طراز نموده وازقول هرودوت روایت کرده است، بی آنکه محل اقتباس خودراازآثارهرودوت ارائه داده باشد. نوشته است: "دادیک ها Dadicae" (تاجیک) هرودوت ایشان را ازشعب "پکتی" ها"پختون" ها میداند، ومتصل با "گنداهاری" هاذکرنموده وبا اهالی صفحات شرقی آریانا مخصوصاً گنداهاری ها پیوستگی داشتند. این رامیگویند پوشانیدن آفتاب بادوانگشت.
اندری برتلو میگویدکه "اسلحه دادیک ها شبیه به باختری ها بود.(25) کهزاد درادامه می افزاید: "دادیک ها یا تاجیک هاعبارت ازهمین مردمانی هستند که درزبان "زند" آریانا که بیشترمرکز نقل آن صفحات جنوب کشوربود بنام "داکیو-Daqyou" یاشده اند، یعنی کسانیکه بیشتر به زمین کشت وزراعت علاقه داشتند. بعقیده برخی ازنگارشگران کلمه "دهقان" ازهمان کلمه "داکیو" بمیان آمده است." شاید چنین امری ازواقعیت بدورهم نباشد، فراموش نکنیم که کلمه "دهقان" توسط عربها پس ازگسترش دین اسلام درخراسان بکارگرفته شد، درین زمان اصطلاح "دهگان" درگویش مردم خراسان مروج بود، که به صاحبان وملوک ده وبلند ترین عنوان نجابت وفضیلت گفته میشد. ازینکه حرف "گ" درزبان عربی وجود ندارد، بجای آن حرف "ق" رابکاربرده اند.
پروفیسور حقنظر نظروف درمورد اصطلاح دادیکهای پختون عقیده دارد که، "اگرچه تاجیکها وپشتونها هردو ازیک اصل وریشه آریایی منشاء میگیرند، لیکن تاجیکها رادر زیر کلمه "دادیکای پختانه بیکی از شعبه های پشتونها به قلم دادن م. غبارودیگر مولفان افغان وبصفت وطن اصلی همه آنها معرفی کردن قطار کوههای سلیمان خود یک دلیل ساخته وبافته افکارپشتونگرایانه میباشد".(26) بهرحال معلوم میشود که تاجیکها باین گسترده گی ابعاد نام ونشان فرهنگی وهویتی ازفرازوفرودهای بیشمارهستی عبورکرده وسرانجام همه این نامهارادرقالب لفظ "تاجیک" جمع بندی ومطرح کرده اند. درفرهنگها وقاموسهای زبان فارسی دری چون: "لغتنامه دهخدا"، "برهان قاطع"، "فرهنگ معین" و"فرهنگ نفیسی" تاجیک به معنی غیرعرب، غیرترک وغیرمغول آمده وبگمان غالب درابتداء نام یکی ازاقوام خراسان بوده که بعداً بهمه فارسی گویان بخش شرقی فلات ایران اطلاق گردیداست.
برخی از قاموس اللغاتها درینخصوص نظرات متضادی رادرخصوص ترک بودن یا عرب بودن تاجیکها مطرح کرده اند، که این گفته مورد تایید دانشمندان و تاجیک شناسان قرار نگرفته ومابا ذکر این واقعیت تاریخی ازخامه ابو جعفر نرشخی بسنده میکنیم که نوشته است:"وقتیکه قطیبه ابن مسلم باهلی در بخارا مسجد جامع بناء کرد، مردم محلی راکه تاجیک بودند وادار کرد که روزها جمع شوند ونماز گزارند، اما مردم بخاراکه تازه اسلام را قبول کرده بودند، زیر زبان شان به زبان عربی، که بیگانه بود، نگشت. قطیبه رخصت داد که مردم بخارا در نماز ترجمه فارسی سوره های "قرآن کریم" راخوانند". پس اینها چگونه عرب بوده اند که بزبان عربی که زبان اسلام وقرآن، وفاتحان هم بود، نماز ومناسک دینی را بجا آورده نمیتوانستند؟ معلومست که فتح بخارا در سال94 هجری بوقوع پیوست، ودر آنوقت بخارا به تمام معنی مرکز مدنیت، فرهنگ واقتدار سیاسی تاجیکها بود.
کلمه "تجیک" در زبان ترکی به معنی "ایرانیان" وبصورت عنوان ونام قوم ایرانی درآمده است. محمود کاشغری که خود از شمار نویسنده گان شناخته شده ترک است، مفهوم کلمه "تجیک" را همان "ایرانی- الفارسی" میداند. در:کوتاد گوبیلیک" که مربوط بهمان زمانست، "تجیکان" به معنی ایرانیان آمده که از اعراب متمایز میباشند. خود ایرانیان نیز برای اینکه خویش رادر مقابل امرای ترک ونام موردکاربرد آنها به شکل "تازیک" تفاوتی قایل شده باشند، خویشتن را (تاجیک) میخواندند(134). مغولها وترکهای قدیمی، حرف "ج" را نمیتوانستند درست افاده نمایند، ودر گپ زدن "ج" را به جای "ز" استفاده میکردند. بنا برین وقتیکه آنها با تاجیکان رابطه پیدا کردند، این نام را یاد گرفتند، آنگاه بجای "تاجیک"، "تازیک" یا اینکه بی مد زیرین "تازک" گفتند.(28)
محقیق انگلیسی شائر، بیش از همه اصطلاح "غرچه" را درمورد تاجیکان بکار برده ومیگوید که ساکنان کولاب، مسچاه، پامیر، قراتگین ، درواز، روشان، شغنان، واخان، بدخشان وزیباک با سنگلیچ ومنجن(منجان) وغیره را همسایگان ترک ایشان "غلچه- غرچه" مینامیدند، یعنی ترکها باکاربرد نامهای تاجیکان ازمنسوبیت آنها به نام اهل وتبارخودیادنکرده اند وازآنها بحیث قوم غیرازخود سخن گفته اند. در مجموعه مطالبی که در فقه اللغه ایرانی بزبان المانی انتشار یافته، مقاله ای بقلم گیگر دیده میشود،که نویسنده کلمه "غلچه" را نام وعنوان مشترک ساکنان ایرانی دره پامیربدخشان که بهردو گویش سخن میگویند، میداند. درواز وکولاب وقراتگین وبدخشان از ناحیه اخیر الذکر مستثناء گردیده اند، زیرا که مردم این نقاط بهمان زبان تاجیکی(فارسی) که در جلگه ها متداول است ، سخن میگویند. در نظر برخی از کوه نشینان "غرچه" مفهوم اسلام آوردن و یا پذیرش تمدن اسلامی با کلمه "تاجیک" ملازمه دارد.
در پایان قرن دهم میلادی(ششم هجری)بار دیگر تفوق سیاسی- واین باربطور قطع وغایی به ترکان انتقال یافت، وایشان برای ایرانیانی که بزیر فرمان درآمده بودند،گذشته از کلمه "تاجیک" واژه "تات" راهم استعمال میکردند. درینمورد کمتر غیر ترکان وبیشتر مردم واجد فرهنگ و اسکان یافته مد نظر بوده است. اینان نه تنها ایرانیان، بلکه ایغوران را نیز "تات" میخواندند، اما ایرانیان ساکن ترکستان هرگز خودرا "تات" نمیخواندند و "تاجیک" میگفتند.(30)
کلمه "سرت" بعنوان یکی دیگرازنامهای تاجیکان در آغاز بزبان ترکی وبه معنی سوداگر وبازرگان بکار میرفته است، در یکی از منابع فتح قازان بدست روسها در سال1552 (گزارش کنیاز کوربسکی) گفته شده است، که "قلعه قازان" را خندق "تزیکان" احاطه کرده(خندق "تزیسکی" یا "تشیسکی") است، وضمناً کلمه "تزیک" را سوداگر معنی کرده اند.(31) جغرافی دان یونان باستان بطلیموس در "جغرافیا" آورده است که در کنار "یکسارت"- (سیردریا) قومی بنام "یکسارت" ها زندگی میکنند، واما مردم نام خود ورود شان را "سارت" نگهداشتند. عبدالغازی(11م. /4ه.) تاجیکان خوارزم را "سارت" وتاجیکان بخارارا "تاجیک" نامیده است. مغولان غیر خود را تازیک میگفتند. ساکنان آسیای مرکزی در آغاز این نام را در برابر مسلمانان بکار برده اند. همینکه ترکان ظاهر شدند، این کلمه را در باره آریائیان یعنی طایفه ایکه ترک نبوده اند، استعمال میکرده اند، ودر افغانستان کنونی به کسانیکه پشتون، هزاره وترک نیستند "تاجیک" میگویند.
انتشار لفظ تاجیک را دانشمندی اینطور تذکر داده است: در سمت مشرق، یعنی خراسان بساط حکومت سامانی بدست ترکان برچیده شد. الپتگین ودامادش سبکتگین بخصوص سلطان محمود که مرکزش غزنین بود، وباین سبب سلسله او "غزنویان" نامیده میشود، جای ایشان راگرفتند وازین دوره ایرانیان فارسی زبان به لفظ تاژیک خوانده شده اند.(32) کاربرد این نامها که گاهی از سوی ترکان به تاجیکان، وزمانی به تازیان واعراب وبرعکس استفاده شده اند که از هستی مستقل وفعال این قوم درمیان سایر ساکنان همسایه گواهی میدهند. بالاخره لزوم دارد تا گفته استاد میرزاتورسن زاد را درزمینه باور کنیم که، نام "تاجیک" از آغاز پیدایشش نسبت به تمام پارسی گویان عجم به کار رفته است.(33) نهایتاً استاد دکتر جاوید که نوشته است "در صفحات تاریخ وادب ما ملیت تاجیک در مناطق ودوره های مختلف بنامهای زیر یاد شده اند، که هرکدام بجای خود دارای توضیح وتفسیر است: تاژیک، تازیک، تژیک، تات، (در ترکی ایرانیان وزبان فارسی است که با کلمه تاجیک ارتباط دارد) ابناءالاحرار، بنی احرار، احرار وابنای آزاده، آزاد زاده گان، آزاد نژاد، دهقان، دهگان، غلچه، دهوار، فارسیوان، سرت یا سارت وغیره یادشده اند.
زیستگاه تاجیکان:
تاجیکهای افغانستان(خراسان) از نظر وابستگی وپیوستگی به گروه نژادی خاص آریایی مثل تاجیکان فرارود، تشکل خلقی وروند تکاملی منظم داشته اند؛ که درسرتاسر ماوراالنهروخراسان بصورت مستقل ودرجایی به شکل مختلط با سایراقوام برادروهمسایه میزیستند، که آنهارا از نظر محل زندگی وسکونت میتوان زیر عنوانهای ذیل مطالعه کرد:
الف- تاجیکهای شهر نشین یا اسکان یافته یا مقیمی که بیشتر در شهر های بزرگی چون هرات، بلخ ،کابل، بدخشان، وادی کوهدامن(کاپیسا، پروان)غور، بادغیس، غزنی، گردیز، لغمان، بغلان، قندز، تخاروبطورمختلط باسایراقوام درهرگوشه وکنارافغانستان امروزی زنده گی میکنند، ودر ردیف تاجیکهای قدیم سغد وخوارزم، سمرقند وبخارا وهمچنین طوایف گوناگون فارسی زبان ایران قرار میگیرند.
ب- تاجیکهای ده نشین که در دره ها ووادیهای سرسبز افغانستان عمر بسر میبرند. مانند ساکنان دره پنجشیر، فرخار، ورسج، اندراب، خوست وفرنگ، خرم وسارباغ، دره شکاری، دره های سالنگ وشتل، بامیان وغرشستان(کهمرد وسیغان)ایماق چهار گانه(فیروز کوهی، جمشیدی، تیموری وتایمنی) پشه ای های لغمان وکنرو آرموریهای لوگر وکانی گرم وچهار ایماق که از قوم غور وتاجیکند وبا وجود نژاد وزبان آریایی به کلمه ایماق، اما در اصل اویماق معروفند وغیره دره های عمیق وروستاهای افغانستان یکجاباسایربرادران هموطن خویش حیات بسرمیبرند.
ج- تاجیکان ساکنان در بین قومهای ترکی زبان(ازبک وترکمن) وپشتو زبان وامثال آنها ، مانند مردم شهر قندوز وتالقان، گردیز، لوگر، جلال آباد، فراه، نیمروز، قندهار، ارزگان، میمنه، جوزجان وغیره امرار حیات مینمایند. ساکنان لقمان را از قدیم تاجیک خوانده ونوشته اند. چنانکه یک سیاح به اسم "لیچ" مینویسد: لقمان جزو ولایت کابل است. سکنه لقمان تاجیک یا فارسیوان هستند. این گفته رابااضافات چند درنوشته های سیدجمال الدین نیزمیخوانیم.
د- تاجیکهای کوهستانی یا کوه نشین که در دامنه های هندوکش وپامیر زنده گی میکنند. گیگر دانشمند آلمانی که علم ایران شناسی وبویژه شاخه زبانهای ایرانی، بسیاری ازیافته ها ونو آوریها مدیون تحقیقات اوست، درمورد کلمه "غلچه" (تاجیکان کوه نشین)به معنی نام ساکنان دره پامیر اشاره میکند،که بهردو گویش(فارسی وپامیری)سخن میگویند. اینها برخلاف تصنیفهاییکه بعضی از نگارشگران از ایشان قوم وملت دیگری غیرازتاجیک ساخته اند، گله گذار هستند. یکی از روشنفکران پامیری چنین زبان شکوه گشوده است: در چند سال اخیر گروهی پیدا شدند که تاریخ تاجیکان بدخشان(پامیریها)را که مثل آفتاب روشن وپرتو افشان است، با دست تباه خویش پوشانیدند. آنها فراموش کرده اند که آفتاب را نه، بلکه چشمان خودرا بر روشنایی میبندند. اینها عقیده برین دارند که روشانیها، شغنانیها، یزغلامیها، دینیهاو وخیها تاجیک نیستند.(34) نویسنده متن، کسانیرا مجری این کار میداند که خود بزبانهای مادری شان(تاجیکی) صحبت کرده نمیتوانند، ودر زبانهای روسی ودیگر منحل شده اند. در دوره حاکمیت شوروی چینین اشخاصی در میان ملتهای مسلمان آسیایی کم نبودند.
تاجیکان کوهستانی از کوههای پاروپامیزاد(هندوکش)غربی تاپامیر وغرب چین امتداد دارد(35) منطقه زیست تاجیکهای سرمشکان(دیهه های جهان قلعه در جنوب غورات) ممکنست وسعت جنوبغربی ترین ساحت زیست تاجیکهای کوهستانی را تشکیل دهد.(36) ما میدانیم که در مناطق وسطای بامیان وغور گروهی از تاجیکان زندگی میکنند، بعلاوه نام قوم تاجیک هنوز در بین تایمنیها وبرخی ازهزاره ها ظاهر میگردد. با وجود آن مردم بومی ایرانی در نژاد اکثریت "ایماقها" و"هزاره ها" جذب شده اند.
شهرهای سمرقند، بخارا، بلخ، بدخشان، خجند، کابل، هرات، مشهد ونیشاپور از اماکن اولی زیست تاجیکان میباشند. در مناطق وقصبات بالایی رودخانه قندوز وکوکچه هم اکنون مردمان غیر تاجیک زندگی میکنند. در آنجا تعدادی قرای هزاره های سنی مذهب(دردره پنجشیروکشم وخوست فرنگ) موجود میباشد.(37) در قراءوقصبات در طول کوکچه تافیض آبادگروهی مشهور به مغول وترک درقرای برلاس، قچی، دهن دره، مغزار، ناردره، کزر، قره کمر، سمتی، قره قوزی، برخی ازقرای یفتلها وغیره زندگی میکنند. گفته میشود تاجیکها(غرچه ها) در قرای مرتفع تر پشت کوه درشهربزرگ، رستاق، چاه آب، یفتل، راغ و... زندگی میکنند. منطقه ارگو بین کشم وفیض آباد وقرای پر جمعیت آن عمدتاً ترک نشین هستند. در منطقه شرق فیض آباد ارتفاعات بیشتر میشود، که در آن نواحی تاجیکان بیشتربسر میبرند. بنابرین زمینهای نسبتاً حاصلخیز در طول دو رودخانه بسیار بزرگ بدخشان(قندوز وکوکچه) بوسیله مردمان مختلف ترک وهزاره فراگرفته شده است.(38) وحال آنکه تاجیکها در ارتفاعات ودر کوهها پیدا پیشوند ومفهوم "غرچه- کوه نشین" رابخوبی تمثیل مینمایند.
بیلیو در مورد تاجیکان افغانستان تاکید نموده است که "آنها قسمت عمده وعده زیادی از ساکنان افغانستان راتشکیل میدهند. تاجیکان در ناحیه بزرگی در افغانستان که از هرات تاخیبر واز قندهار تاسیحون وکاشغر ممتد است، سکنی دارند وکلمه تاجیک درین ایام بطورکلی بهمه مردم دری زبان افغانستان اطلاق میشود".(39)
میرغلام محمد غبارمناطق مسکونی وگوینده گان زبان دری(فارسی) رادرولایات مرکزی، شمالی، جنوبی وجنوب غربی ودرتمام شهرهای مملکت(40) خوانده است، اما ازلحاظ ساختاراجتماعی برمبنی ترکیبهای قومی باتاسف درافغانستان احصائیه قابل اعتماد وجودندارد وحکومتها هم بنابراغراض مشهودی که داشته اند، تاکنون نخواسته اند رقم درست نفوس کشورراباتفکیک کمیتهای قومی بشمارند وازآن دراموربرنامه ریزی های انکشافی واقتصادی باآگاهی دقیق کاربگیرند. تاکنون عده ای درافغانستان برمبنی خوابهای هذیان آلود افسانه اقلیت واکثریت راسرداده اند ودرین مسیر"خودکوزه وخودگوزه گروخودگل کوزه شده اند." چنانچه آقای سلیمان لایق درسال1361درمقاله ای بنام( نقش اقوام درانقلاب افغانستان)که درروزنامه حزبی خویش "حقیقت انقلاب ثور"به چاپ رسانید، پس ازچاپ آن درگویا منابع افغانستان، این محتوای من درآوردی را به اکادمی علوم اتحادشوروی سپرد، تاازارقام آن دربازگویی بافت اجتماعی افغانستان استفاده کنند، آنگاه دنباله روان موصوف ازهمین ارقام گویا ازمنابع شوروی اقتباس کرده ومتکی به آن قوم اکثریت مورد نظرخودرارنگ ولعاب حقیقت داده اند. حالانکه درمقاله آقای لایق بخاطر بدبینی که با سلطان علی کشتمند حرف حزبی خود داشت، ازقوم زحمت کش هزاره نام گرفته نشده است. "توخود حدیث مفصل بخوان ازین مجمل. به همین منوال آماروارقامی که ازسوی نهادهای جهانی درموردنفوس واقوام کشورتهیه گردیده است، استخوان بندی آنراجعلیات نماینده گان قبیله شکل داده است، که بازهم حقیقت ندارد ومورد اعتماد جامعه ملی افغانستان نبوده است. با توجه به سهم چشمگیر خامه پردازان ونخبه گان اقوام برادر اعم از ترک ، پشه ای، نورستانی، بلوچ وپشتون که هر کدام آنها بخش بیشتر ایجادیات خود را بزبان فارسی دری بخشیده اند ، وهمچنان زبان دری علاوه برتاجیکان، یگانه زبان قوم هزاره وبرخی ازواحد های قومی دیگر نیز میباشد، که هزاره ها حدود 20% نفوس کشور را تشکیل میدهند، ودر مجموع زبان فارسی دری، زبان بالفعل حدود80% مردم افغانستان را تشکیل میدهد. میتوان گفت که زبان دری در افغانستان زبان منحصر به تاجیکان نبوده وزبان بین الاقوامی، کارگردانی وآمیزش همه باشنده گان افغانستان درهمه مراحل تاریخی دردادوستد های تجارتی، تعلیمی وتحصیلی، اداره ودیپلوماسی ومیراث معنوی وفرهنگی همه افغانستانیان ، ایرانیان وماوراالنهریان ودریک کلام ره آورد تاریخی وفرهنگی آریاییان فرهنگ پرور میباشد.
عبدالاحمد جاوید در یک مقاله موجز تحت عنوان "سخنی چند در باره تاجیکها" سهم تاجیکان را درتاریخ وفرهنگ افغانستان توضیح داده است. عمده ترین اثر کار ساز این مقاله آنست که نویسنده مردمان پشه ای، ارموری، چار ایماقها وجمشیدیها رابا توجه به اسناد دموگرافی به قوم تاجیک منسوب میداند. همزمان استاد جاوید با استفاده ازآثارنگارشگران قبلی در باره این قوم و نقش تاریخی آنهارا در باروری هنر وفرهنگ خراسان بزرگ برجسه نموده است. درمقاله پروفیسور جاوید تاجیکان همچون مردمان اصیل زاده ودهگان زاده، آزاده واحرار وصف شده اند. معروفست که برای مردم دهقان، تجار وهنر پیشه ایرانی (تاجیکان وفارسیان) با اصول صلح خواهی و روشهای همزیستی مسالمت آمیز، عنصر اصلی زنده گی آنهادر روند حیات بشمار میرفته است وآنها استیلاگری، تجاوز کاری وکنشهای بد را زشت ومنفور میدانسته اند. ازین لحاظ در مقابل بادیه نشینان عرب وترک ومغول که باهمین وسیله زنده گی میکردند، بعوض مقابله به دره های عمیق وکوهستانهای صعب العبور عقب نشینی میکرده اند. شاید گزینش نام غرچه(کوه نشین)به بخشی از تاجیکان برهمین منوال صورت گرفته باشد.
خصایل ملی تاجیکان
دریادداشتهای تاریخی تاجیکان چنین توصیف شده اند: تاجیکها از منظر شکل وقیافه به خوش سیمایی معروفند. شبیه آذر بایجانیها، قفقازیها و پالی وستها. با قیافه منظم، صورت دراز بیضوی، بینی بلند، ابروانی مشکی وچشمان غزالی وسیاه دارند.(41). تعیین صورت وچهره یک فرد سده های نخست از قبایل آریایی نمایانگرتشابهات آنها با آریاییهای قدیمتر میباشد. محقیقین امور انتروپولوژی چهره مردم کوهستانی هندوکش راچنین ترسیم نموده اند: مردان متوسط القامه واکثر بلند بالا بوده اند. هیکل شان مقاوم باسینه های فراخ وخوش وضع، رنگ پوست بدن شان روشن، چشمان درخشان در مرد وزن، اما رنگ بوروسرخ خرمایی عمومیت داشت. علی العموم شکل جمجمه سرمالیده وکوتاه، صورت بیضی، بینی ودهن وپیشانی حتی اعضا واندامها، ودست وپاهای خوش وضع وظریف بوده اند.(42)تاجیکها اساساً مردم بسیار زیبا با پیشانیهای بلند، دیدگان تیزونگاههای ژرف ومژگانهای بلند که به چشمان آنها سایه می اندازد، لب بالایی آنها باریک، موی وریش بلند وپر پشت واغلب قهوه ای رنگ وگاهی هم قرمزبوده اند.(43) اوج فالوی در تاجیکهای کوهستانی نشانه های بیشتر نیاکان این قوم را نظر به تاجیکهای شهر نشین میبیند. اودیدگاه خودرا چنین توضیح نموده است: شخصاً عقیده دارم که تفاوت چندانی بین غلچه های کوه نشین وتاجیکهای شهر نشین وجود ندارد. کلیه اختلافات وامتیازاتی که بین آنان وجود دارد، تنها معلول علت کلی است که از عزلت یکی واجتماعی بودن دیگری سرچشمه میگیرد. این مطلب بدانمعنی است که تاجیکهای کوه نشین یا غلچه اییها به علت نداشتن ارتباط با طوایف وقبایل دیگرخون پاک وخالص آریایی رادر رگهای خویش حفظ نموده اند. در حالیکه تاجیکهای شهر نشین بعلت داشتن ارتباط با قبایل مختلف ومراودات اجتماعی که در نتیجه زندگی آنان با بومیان بوده است، خلوص نژادی وپاکی خون آریایی خودرااز دست داده اند.(44)
در مورد خصایل انسانی وصفات ذاتی تاجیکان چیز های زیادی گفته اند که خوشبختانه دارای بار معنوی مثبت هستند. مثلاً: دوستی تاجیکان بابرادران دیگر ملیتها قوی تر ومتزلزل ناپذیر تر از دوستیی است که با برادران هم ملیت وقوم خود دارند. اگر تاجیکان به قولی یا فعلی یکبار ایمان پیدا کنند دیگر به آسانی عقیده شان در آن مورد تغیر نمیپذیرد. حتی پاداشهای مادی در برابر تغیر عقیده آنان تاثیری ندارد. تاجیکان با تمام ملیتهای برادر روابط حسنه داشته وروابط خویشاوندی ومعاملات نیک انسانی برقرار نموده اند، وهرگز در اندیشه تبعیض طلبی وستیزه جویی نبوده اند. از ویژه گیهای قابل توجه تاجیکان صمیمیت، گذشت وشکیبایی آنهاست. در میان ایشان تعصبی نسبت به دیگر ملیتها وجود ندارد، هرچند خودشان درپویه زمان قربانی چنین تعصباتی شده اند. میل به عدالت ومساوات در روحیه اجتماعی تاجیکان ریشه بس عمیق دارد، همبستگی ودلسوزی به انسان سنت والای این مردمست، که از بزرگان خود به میراث برده اند، امادر برابر برتری جویی ونا برابری نارضایتی نشان میدهند، ودر راه حصول حق خود پایدارند. نشانه های اینگونه اخلاق را آشکارا میتوان در زندگی اقتصادی واجتماعی تاجیکان بچشم دید. در مناطق وسرزمینهای تاجیکان حتی یکفرد ناتوان وتهیدست هم مانند فرد توانگر وثروتمند در رقابتهای خیر وسالم اجتماعی تلاش میکند، وهرگز در گوشه عجز وعزلت ویاس نمینشیند.(45)
تاجیکان شاید بدلیل اینکه یکی ازاقوام اکثریت خراسان ودارای تاریخ وفرهنگ پرباربوده اند، هیچگاه دارای روحیه ناسیونالیستی نبوده اند، زیرا قسمیکه تجارب تاریخی نشان داده است تعصب خاصه اقلیتها وحرمان کمبود ونبود مظاهرمادی ومعنوی بعنوان حق زندگی گروههای اجتماعی است. ضعف ناسیونالیسم قومی وموجودیت آنها درکنارسایراقوام برادر در پهنای منطقه باتوجه به موقعیتها واوضاع جغرافیایی محلات وهم آرمانی آنها بایکدیگر موجب تقویت بالنسبه هویتهای محلی درآنها گردیده؛ وبه رشد محل گرایی به عوض تبارگرایی درنهادآنها کمک نموده است.
تاجیکها از قدیم در فنون کشاورزی، تجارت، بنیادکاری، تمدن شهر سازی، نویسنده گی ودیوان داری تخصص خوب داشتند. ازینرو فاتحان عرب اداره امور مالیات ممالک تابعه رااز سطح ولایات خراسان تا مقام خلافت بغداد بیشتر به ایشان واگذار میکردند. با اینکه این قوم با مردمان مختلفی بسر برده اند، اما کارگردانی فرهنگی، حسن سلوک، نیات نیکخواهانه و همزیستی با گذشت وتساهل پسندیده آنها موجب گسترش، دوام وبقای زبان وفرهنگ آنها درمیان اقوام همزیست گردیده است. زبان "فارسی– دری- تاجیکی" آنها علی رغم زیانها ومصیبتهای که درطول زمان عمداًبر آن وارد گردیده، اما بازهم با توسن تیز پای خود گردانی با کاروان زمان همقدم وهمرکاب گردیده وچون میراث گرانسنگ همه باشنده گان خراسان اعم ازاقوام ترک وپشتون ودیگران، از تهلکه های تعصب وتحجر بد بینان عبور نموده است.
تاجیکان در عرصه فرهنگ وسیاست
تاریخ این ملت کهنسال وبا فرهنگ با زبان وادبیات غنی وگسترده در جهان باستان، با دولتهای کهن از قبیل پیشدادیان، کیانیان، مادها، هخامنشیان، اشکانیان، کوشانیان، ساسانیان، یفتلیان و دولتهای بعد از اسلام چون طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ملوک کرت هرات ، تیموریان ماورا النهر وهرات، بابریان هند، صفویان ایران، ازبکهای ماورا النهر ودولتهای افغانستان پیوند ناگسستنی دارد. یکی ازمهمترین پیامدهای ورود اسلام باین سرزمین، شکلگیری تدریجی وحدت دینی و وحدت رسم الخط نوشتاری زبانهای عربی وفارسی و فرهنگ اسلامی درخراسان بود. تاجیکان از همان آغازپیروزی دین اسلام، بحیث بزرگترین کتله قومی خراسان وماوراالنهر درتشکل وغنامندی ارزشهای فکری، فقهی، روحی وروانی دین اسلام نقش برجسته ای راایفا نموده اند. ازین رو برای ما مطالعه مفصل ورود اسلام باین سرزمین و شکل گیری مذاهب مختلف عقاید دینی وظهورمتفکرین، فقیهان، فلاسفه، محدثین وعلمای ذبده درعرصه های مختلف حیات در قلمرو خراسان بزرگ که باوسایل فکری وفرهنگی این قوم خردپرورهمراه بوده است، اهمیت بسزایی دارد.
تاجیکان از آغاز تاریخ خویش روابط اجتماعی وفرهنگی خودرا با مردمان همجوار طوری تنظیم کرده اند که در آن روحیه سازگاری، همکاری وتساند وفعالیتهای سازنده مظهر اندیشه های نیکو کارانه وترقی خواهانه آنها بوده است. مبارزه مردم تاجیک چه در جهان باستان وچه بعد از هجوم اعراب به سرزمین عجمیان، گبران وپارسها بسیار برازنده بوده وجهت معین اجتماعی داشته است.
پس از آنکه تاجیکان بعد از سالها فشارسیاسی بخاطر هویت دینی(زردشتی) شان درنزد خلافت اسلامی، خود باراه اندازی قیامهای ملی درخراسان تابغداد توانمندی سیاسی ونظامی را در بر اندازی خلافت فرورفته درتجمل وعیاشی امویان وبقدرت رسانیدن عباسیان وتاسیس دولتهای ملی بدست آوردند، کاربرد نام "تاجیک" رابرخویش از سر گرفتند، اما بیشتربعوض نام تاجیک اصطلاح فارسیوان- فارسی زبانان ویا خراسانیان به ایشان اطلاق میگردید. کاربرد این اصطلاحات از سوی خلافت اسلامی به مردمی صورت میگرفت که علاوه بر راه اندازی تغیرات در تعویض قدرت خلافت از امویها به عباسیها، حضور پر قدرت فکری و فرهنگی درنزد خلفای اسلامی مثل خانواده های برمکیان بلخ وآل سهل مروزی وچهره های منفرد علمی واجتماعی داشتند. اهمیت این گفته از خطابه خلیفه منصور عباسی پیداست که دریکی از خطابیه های خود بمردم کوفه گفته بود:"ای اهل کوفه! بخدا ما مغلوب ومظلوم واز حق خویش محروم بودیم، تاآنکه خدا خراسانیان راآماده کارزار نمود، آنها حق مارا زنده وراه مارا هموار وچراغ دولت مارا روشن کردندوآنچه را شما انتظار داشتید، ایشان برای ما میسر گردانیده، وخلیفه از بنی هاشم به دلخواه شما مقرر کردند. خراسانیان شمارا رو سفید ودربرابرشامیها فاتح وغالب ساخته اند."(46)
عده ای از وزراء وارباب سیاست تاجیک تبار بخصوص ازخانواده برمکیان بلخ که از برمک پدر این خانواده دربلخ در آتشکده نوبهار خدمت میکرد، تاپسرش خالد که در قیام ابو مسلم خراسانی نقش فعالی داشت، ودر دربار خلیفه منصور عباسی در ساختمان شهر بغداد اشتراک مثمری نمود، بخوبی آشکارمیگردد. اولاد خالد هر یک یسا بن خالد، فیض بن یساوجعفر بن یسا بحیث وزیران دربار خلافت واشخاص مهم در اداره حکومات امارت اسلامی وخراسان بوده اند.
در زمان خلیفه هارون الرشید یسا وپسران او از عربستان تاترکستان را اداره میکردند. عاقبت هارون الرشید به نفوذ اینان در مملکت رشک برد، تعصب ملیش جوش زده وترسید، که عجب نیست اینها کار ابو مسلم خراسانی را ادامه داده، باز یکبار دیگرخاندان خلافت را عوض کرده از عباسیان به علویان برگردانند. در نتیجه ایران، خراسان وماوراالنهر رااز عربها تماماً پاک کنند. باهمین تشوش وملاحظه، به بهانه یک مسئله خانواده گی در سال 187 هجری (803 ) میلادی همه برمکیان راکشته ومال وملک شان را مصادره نمود. برای کشته شدن برمکیان تمام مملکت ماتم گرفت، وشاعران ونویسنده گان مرثیه ها سرودندوسوگنامه ها نوشتند. برای خاموش کردن این تظاهرات عمومی، هارون الرشید یک شاعر را کشت وچند نفر شاعر ونزدیکان برمکیان را جزای سخت داد.(47) برخوردهای نا هنجاروناسپاسی خلافت نسبت به فداکاری شخصیتها وخانواده های معرفت پرور خراسان منجر به بروز بی اعتمادی آنها نسبت بدستگاه خلافت گردید، و به قیامها وخیزشهای ملی انجامید که در نتیجه موجب شکل گیری دولتهای ملی فارس وتاجیک مثل طاهریان، صفاریان وسامانیان در پهنه ایران، خراسان وماوراالنهر گردی
پس از سقوط امپراتوری سامانیان که تاجیکان برمسند رهبری آن قرارداشتند، عمدتاًقدرت سیاسی در خراسان به اختیار ترکها و مغولها قرار گرفته است، اما زبان وفرهنگ اداره، آموزش، تجارت ، لشکرو معاشرتهای اجتماعی آنها همان زبان بومی اکثریت خراسان یعنی فارسی دری بود. باسرازیرگردیدن مغولهادرقرن سیزدهم برماوراالنهروخراسان که باامواج آوارگیهای اهل علم ودانش توام بود، هندوستان به بزرگترین حوزه علمی وادبی زبان فارسی وشکل گیری فرقه های دینی وتصوفی مبدل گردید که نمونه های بارز آن رامیتوان درفرهنگنامه ها وتذکره های دانشمندان این دوره ودرآرشیفها وبایگانی های فرهنگی هندوستان، خراسان وماوراالنهردریافت. این مسئله عامل مهم رشد روند تاریخ وانکشاف اجتماعی وفرهنگی درمنطقه میگردید. کار آفرینی فکری و فرهنگی این مردم مقام ایشان رادر نزد سایر ملل گیتی ممتاز وقابل حرمت بار آورده ومیراث فرهنگی آنها درمیان همه ملل جهان بخصوص قلمرو اسلامی مروج روان برادری وهمزیستی مسالمت آمیزبوده است. بقول دکتر کبیر رنجبر "ملت دری زبان(تاجیک)با گذشته تاریخی وتکاملی خود زمینه پیشرفت خلق وقبایل پشتو رافراهم ساخت. وی میافزاید: "در قبایل پشتوی افغانستان امروز تا تهاجم مغولها به افغانستان وهند مناسبات اجتماعی، اقتصادی جامعه های اولیه قبیله ای مسلط بود، در حالیکه ملتهای همسایه آنها که عمدتاًدری زبانان(تاجیکها)بوده اند، این مرحله را مدتها قبل پشت سر گذاشته ودر میان آنها شیوه تولید پیشرفته فیودالی حکمفرما بود...و قبایل پشتو از جامعه اولیه بدون عبور از دوران بردگی به نظام فیودالی رسیدند.(48) بدینترتیب خلق تاجیک در قدیم وملت تاجیک در حال حاضر راه دور ودرازی راپیموده است، تا بمرحله ای از رشد وتکامل اجتماعی، تاریخی وملی وفرهنگی خود دست یافته است. تاجیکان مردم اهل رزم وبزم، شعروموسیقی، موجد لطایف شادیبخش ومروج همزیستی گروههای اجتماعی هم وطن درگستره جغرافیایی سازمانی بنام"قلمروسیاسی دولت هستند.
هرچند دولت ملی سامانیان در سال378 هجری(999 )م. بوسیله ایلخانیان ترک تباردر بخاراپایان یافت وتاجیکان اقتدارمستقل سیاسی خود را از دست دادند، اما در تمام مدت پس از آن دانشمندان وسیاستمداران بزرگی درمقام رجال دوم بحیث وزیر ودبیربرای استحکام دولت وآبادی مملکت ورشد فرهنگ و زبان فارسی دری وگسترش آن درپهنه آسیا از دربار خلافت عثمانی تادربار دهلی خدمت نموده اند، که قرار ذیل اند: خانواده برمکیان بلخی، خانواده آل سهل مروزی در دستگاه خلافت بغداد. خواجه ابو نصر مشکان دبیر سلطنت غزنویان، خواجه نظام الملک توسی وزیر اعظم دوره سلجوقیان، خانواده جوینی درعهد حکومت مغول، بخصوص خواجه شمس الدین محمد جوینی مرد صاحب دیوان وبرادرش عطاء ملک جوینی مولف "تاریخ جهانگشای جوینی". وغیره
زمانیکه به تاریخ مینگریم، درمیابیم که بعد از سقوط دولت سامانیان در بخارا حاکمیت سیاسی خراسان وماوراالنهر عمدتاً بدست ترکها افتاد، وبرای رونق ادبی زبانهای ازبکی وترکی امکانات فراوانی فراهم آمد. اما خود ترکان ازین امکانات نتوانستند دررشد وانکشاف زبان خویش استفاده دلخواهی کنند. درین دوره بعضی ازفارسی گویان ترک تباراز فرمان سلطان حسین بایقراء میل به زبان فارسی دری داشتند. چنانچه علیشیر نوایی بزرگترین سر قافله زبان ازبکی مینویسد: "طرفه تر اینست که بر خلاف چنین ترغیب وتلقین واحساس وتحسین پادشاه سخندان، قاعده متابعت وموافقت را فراموش کرده وجاده نافرمانی وذلالت را پیش گرفته بسیارشان، بلکه همه شان به فارسی مایل شدند." (49) اینکه محمد علی شاعر ازبک میگوید: "سنتها ورسمها، نیرو وجاذبه خاصی دارند وحتی خلل ناپذیرند. دراثر همین سنتها بود که تاثیر زبان فارسی- تاجیکی در ترکستان تا عصر20 تغیر نکرد" خود ناشی ازیک ولوله احساساتی بوده وریشه ای درسرعت زبان فارسی وکندی ادبیات ترکی ندارد. در حالیکه خیلی از حلقات قوم گرا درماوراالنهر مثل مرز بندیهای سیاسی اتحاد شوروی، تصرفاتی درحوزه زبان وادبیات وشخصیتهای برجسته علمی وادبی نیز نموده، از رودکی تا ابن سینا ومولوی راترک نامیده اند. در صورتیکه ایشان ترک میبودند، پس چراآثار خود را بزبان ترکی ایجاد نکرده اند. مولانا جلال الدین محمد بلخی که هرگزباین انتسابها باور نداشته است، باینعده افراد میگوید:
تو ماه ترکی ومن اگر ترک نیستم دانم من آنقدر که به ترکیست، آب، "سو"
بالاخره اینکه چرا زبانها وادبیات اقوام برادردرین پهنه آسیا پیش رفته یابرعکس نتوانسته اند جایگاه زبان فارسی را احراز نماید، انصافاً نباید زبان وادبیات فارسی دری را مجرم ومقصر دانست. شاید سبب اصلی روی نیاوردن ادیبان این زبانها در چگونگی سنتها ی زبانی یا معیارهای نفوذ و پذیرش اجتماعی زبانهای موردنظر نهفته باشد. تاجیکها بافرهنگ باوری ایکه داشته اند، کمترمورداعتمادقلدران تاریخ واقع شده اند.
درکتاب تاریخنامه هرات تالیف سیفی هروی میخوانیم: "چنگیز به وارثان خودگوشزدکرد: هرتاجیک هروی رادستگیرنمائید زنده نگذارید وبرتاجیکان اعتمادنکنید که دراقلیم جهان به دلیری وکین خواستن وشبروی وکمین خواستن برسرآمده اند...(50)
جالب خواهد بود تا این سروده خواجه شمس الدین را که به "اباقاآن" پسر هلاکو اهداءنموده واز کوششهای فراوان این مردبا تدبیر در راه تربیت شهزاده گان مغولی واداره عادلانه کشور خبر میدهد، بخوانیم:
یا ترا من وفا بیا موزم یا زتو من جفا بیاموزم
یا جفا، یا وفازهردو یکی یا بیاموز ، یا بیاموزم
نظر بقول مولف "روضه الصفا" باری اباقاآن در مجلس شراب با خواجه شمس الدین نشسته بود، با نوک کارد گوشتی را که مسلمانان نمیخورند(شاید گوشت خوک) را به او تقدیم کرد. او گرفت، بعد از اتمام مجلس به نزدیکان خود گفت که "این تازیک (تاجیک) عجب مرد هوشیاریست، من قصد کرده بودم که اگر آن گوشت را نگیرد، با همان کارد شکمش را چاک کنم." بالاخره ارغون- پسر ابا قا آن در سال683 هـ.ش- 1285 م. خواجه شمس الدین محمد را با برادر وپسرش به قتل رسانید.(51)
درپایان این بحث آنچه شایان تذکراست اینکه، تاجیکان ازلحاظ سازمان اجتماعی وفرهنگی دارای درجه بلند تجددگرایی، پذیرش دموکراسی ومدرنیسم وجامعه مدنی هستند واین روند ناهموارراپس ازتشکل اجتماعی شان درجامعه آریایی بصورت مستقل پیموده وهویت شفاف خودرادرمیان اقوام همزیست تثبیت کرده اند. مردم تاجیک سده هاقبل باپشت سرگذاشتن مراحلی ازتکامل اجتماعی به درجه ای ازتجارب تاریخی وپختگی رسیده اند که باگرایشهای واپسگرایانه، نژادپرستی، خشونت وزورگویی، تعصبات زبانی وفرهنگی ناسازگاربوده واین پدیده هاومنشهارا باضرورتهای عصر حاضر دمساز نمیدانند. پرورش فرهنگ سیاسی دموکراتیک، انساندوستی وهمزیستی متساهل باهمه اقوام وگروههای اجتماعی، تحقق ونهادینه شدن دموکراسی، قدرت همسوگردیدن با نیازهای جامعه جهانی، تحول پسندی، عدالت خواهی ونوعگرایی، گرایش بسوی تعددوپلورالیسم فرهنگی وسیاسی درنمونه های دولتداری کوشانیان وسامانیان درجامعه تاجیکان یک واقعیت تردید ناپذیروعینی میباشد. تاجیکان بااینکه طی هزارسال گذشته خودسنگبنای نظام سازی دولتهای بزرگ خراسان بوده وماهیت وشکل آنهارادرسایه امپراتوریهای آسیایی باکاردانی انتظام بخشیده اند، اماگاهی به خودمحوری وخودبرتربینی متوصل نشده اند. آنها درغنامندی زبان، فرهنگ وهویت خویش ازسهم مثبت نوآوران وایجادگران اقوام برادربا عزتمندی وسپاسگزاری یادکرده وبهمین نیات زبان فارسی رازبان خاص قومی خودنمیدانند وبه آن عرصه جولان ونفوذ فرهنگی منطقوی فراهم آورده وآنرابه زبان بین الاقوامی منطقه وکشور مسمی نموده اند، وآنراکلید حل دشواریها درمسایل سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی مردمان این سرزمین نموده اند. باآنچه گفته آمدیم واستادان عرصه تاریخ وفرهنگ چون استاد شهرانی باین واقعیتها خودآشنا هستند ومدعی اند که 90% تحقیقات خودرابزبان فارسی دری نگاشته اند خودحاکی ازتنومندی وجامعیت این زبان درعرصه فرهنگ وتحقیق است، اگردانشمندان همه اقوام برادردرغنامندی این زبان سهم گزاربوده اند، اما بی تردید سنگبنا وشیرازه ساختاری آن بدست تاجیکان فرهنگ پروربنیاد گردیده است که حقیست درخوراعتراف. ازین رو نبایست درروندهستی تاریخی وفرهنگی هرقوم وتباری برخلاف باورخود سنگ اندازی نمود واین کارشیوه علما ودانشمندان نبوده وبه نیات محافل اقتدارگرا وتمامیت خواه تعلق دارد.
پاورقیها
1- حقنظر نظروف، مقام تاجیکان درتاریخ افغانستان، دوشنبه1999،ص7
2- سعدی زاده سعید، ازتاریخ سیاسی تاجیکان افغانستان، ازکتاب "تاجیکان" آریایی هاوفلات ایران مولف میرزاشکورزاده، تهران1380،ص291
3- ولادیمیربارتولد، درباره فرهنگ آریایی های آسیای میانه، آریایی ها وفلات ایران اثرمیرزا شکورزاده، تهران1380،ص17
4- مریم میراحمدی، قوم تاجیک وهنر تاجیکی درآسیای میانه، تاجیکان درمسیر تاریخ، تهران1373،ص238
5- نجم الدین کاویانی، سخن برگرداننده برتاجیکان درقرن بیستم،ص14 تالیف سلیم ایوب زاده، نشرنیما آلمان2006(1385) 112- اکادمیسین محمد جان شکوری، معنویت واحیای ملی، ازکتاب "تاجیکان"-آریایی ها وفلات ایران، اثرمیرزاشکورزاده، تهران1380، ص19
6- م136 صص81-82 دیده شود، رحیم مسلمانیان،ص14
7- پروفیسور حقنظر نظروف،مقام تاجیکان در تاریخ افغانستان،چاپ تهران1382 ،ص20
8- رک خرده اوستا تفسیر وتالیف ابراهیم پور داود،از انتشارات انجمن زردشتیان ایران بمبئ،ایران لیک بمبئ،ص48
9- س.م. سجادیه،ص182
10- دکتر جاوید،سخنی چند...ص198
11- ولادیمیر بارتولد،تاجیکان،اندکی تاریخ،ص47
12- سید محمد علی سجادیه،تاجیکان در میسر تاریخ،ص179
13- میرزا شکورزاده،تاجیکان در مسیر تاریخ
14- رحمان اف-تاجیکان در آیینه تاریخ،از آریان تا سامان،کتاب 2 ،ص48
15- مورخ چینی مثلSeu ma tsien ومنابع چین مثل "شی-کی" و"تسین هانشو" به فصل96 کتیبه های خروشتی تالیف دکترکنو مراجعه شود.
17- گمانی وجود دارد که نام "تاشکند" در اصل "تاجکند" بوده که آن معنی شهر تاجیکان میباشد، براساس فرهنگ ستیزی وهویت زدایی هاییکه در روند تاریخ دامن زده شده است، این نام را به تاشکند،یعنی "شهر سنگی" تبدیل کرده اند. این در حالیست که سنگ وکوه به فرسنگهای طولانی از ین شهر دور واقع شده اند.
18- استاد محمد محیط طبا طبایی،در بار لفظ تاحیک وتات،ص112
19- در زبان چینی کلمه "تاشی" بعد ها از مفهوم ایرانی وتخاری تجاوزکرد وشامل هر مسلمان دیگری هم شده اس
20- رحمان اف اواز آریان تا سامان،دوشنبه 2002 ،ص95
22- کرندل مکدونالد، به اساس نظرات بطلیموس، هند قدیم، ص313
23- ا.کهزاد، آریانا،ص85
25- ح.نظروف ،مقام تاجیان در تاریخ افغانستان.
27- جاويد، عبدالاحمد، اکاديمسين دکتر، اوستا، کابل 1383 به نقل از تاريخ افغانستان، اکادمی علوم اتحاد شوروی، بخش شرقشناسی، مسکو، 1898، ص 40
28- نقل از دایره المعارف، در تالیف بیهقی،چاپ مورلی،ص746.
29- صدر الدین عینی،نمونه ادبیات تاجیک،ومعنی کلمه تاجیک، مسکو1926 .
30- ماسلوفسکی،"غلچه"،ص3
31- و. بارتولد همانجا ص59.
32- دایره المعارف اسلامی،1.
33- دکتر جلال الدین صدیقی،تاجیکان،ص229 .
34- م.میهنپرست،ص228
35- دینکر-کنزبورگ رانقل کرده،ص14
36- یعنی تاجیکها در غرب فراه وجود دارند،با ایکه آنجا دشتهای هموارست،اما تاجیکهای فراه در بخش مردم کوهستانی مطالعه شده اند
37- گوناریارینگ،اقوام ترک در افغانستان،1339 به نقل ازبرهان الدین کشککی
38- پروفیسور سلطانشاه همام،تاجیکها،ص97
39- اقتباس از مقام تاجیکان... ص20
40- میرغلام محمد غبار، افغانستان درمسیر تاریخ، ص12
41- اکادمیسین دکتر ع.جاوید،همان اثر ،ص198
42- تمدن ایران خاوری، ص116.
43- عصر اوستا، ص234.
44- همان اثر، همان صفحه.
45- عبدالغیاث نوبهار، تاجیکان افغانستان،ص220 .
46- روایت از رحیم مسلمانیان، ص23.
47- مقام تاجیکان در تاریخ افغانستان،ص23 .
48- همانجا،ص31 .
49- علامه صدر الدین عینی،معنای کلمه تاجیک،ص27
50- محسن عمر زاده،همان اثر، ص266 157- ن.کاویانی، مقدمه "تاجیکان درقرن بیستم"،ص19
51- همان اثر
تاجیکان آریایی وازسکنه قدیم وبومی آریانا هستند
توضیحات تاریخی برادعای دکترعنایت الله شهرانی(تاجیکها ازنسل تورکان قرقز وقره قلپاق میباشند)
دریکی ازردنامه های جناب استاد شهرانی دربرابرنوشته محترم ضیاء بهاری درموضوع منسوبیت قومی شادروان محمدطاهربدخشی خواندم که ایشان تاجیکها را"ازنسل تورکان قرقز وقره قلپاق" خوانده اند. هرچند پاسخ نوشتن یا توضیح نمودن باین موضوع برای تعدادی ازدوستان باتوجه به موقعیت حساس تاریخی ماغیرضروری وازنظرتعدادی هم ثبوت ثابت وامراضافی بوده باشد، اما بارعایت قاعده مطبوعات هرآنچه برخلاف واقعیت ودرمغایرت برروال طبیعی آن ادعامیشود، بی پاسخ ماندن آن درحکم قبول ادعاها خواهدبود، ازین روتوضیح مواردی رادر خصوص نوشته جناب شهرانی ضروری میدانم.
جناب استاد شهرانی اگرخوانده باشند، اخیراً بنده درسایت خاوران، مقاله ای تحت سرخط "موقعیت دشوار هویت ملی ومنطقوی مادرتاریخ معاصر" به نشررسانیده ومسایلی رادرباب دسایس استعماری انگلیسها وروسها به منظورکوتاه نمودن دامنه هویت ملی مادرحوزه فرهنگ زبان فارسی درتاریخ معاصر ودرجغرافیای فرهنگی آن ازسلطنت دهلی تاامارت بخارابه بررسی گرفته بودم. ازین رو روشن است که بحث ترک خواندن تاجیکها بدنبال کوشانیها ویفتلی ها وتعدادی ازشخصیتهای علمی وفرهنگی تاجیک تبار تنها کارایشان نبوده واقتباس ازگفته های من درآوردی وبی پایه آنانیست که درفرصتهای معیین تصمیمگیری های سیاسی به گفتن چنین دروغهای کلان وشاخدارضرورت داشته اند. تاریخ دوره شوروی درآسیای میانه مناسبات دوقوم بزرگ این حوزه رادرجامعه "ترک وتاجیک" که قبل ازآن درتمام مراحل تاریخی دوست وهمکاریکدیگربوده اند، چنان اهریمنانه به ساخت وسازحکومتی وبعداً هویت سازی پرداخته اند که دست هفتادپشت استعمارکهنه کارانگلیس راازپشت بسته اند. بهتراست تااستاد شهرانی وهرعلاقه مندامورتاریخ وجامعه شناسی خودبه اسناد ومدارک تاریخی این دوره مراجعه کنند واصلاحات تصفیه قومی و"تبرتقسیم" مفاخرفرهنگی سکنه بخارای بزرگ راتوسط شوروی ها درهردومنابع تاجیکها وازبکها ازنظربگذرانند. ازین روادعای استاد شهرانی تکرار مکررات پان ترکیستان "جدیدی" برای تشکیل ترکستان کبیر درآسیای میانه دوران تشکیل اتحادشوروی میباشد.
تاجیکها درحالیکه به شخصیت اجتماعی همه اقوام برادرحرمت میگذارند، ازآنها نیزچشم داشت حرمتگذاری به حریم شخصیت تاریخی وفرهنگی خودرادارند. آنهادرصورتیکه ترک(قرقز وقره قلپاق) میبودند، چه حاجت که ازتبارخودمیبریدند وراه دیگری درپیش میگرفتند، آنها مثلیکه درهرزمانی ازهویت ملی خود دفاع کرده اند، درصورتیک ترک میبودند، نیزچنین میکردند. ضمناً تذکراین واقعیت راخدمت همه عزیزان صاحب قلم زاید نمیدانم که سوگمندانه هستند کسانی که چنین ادعاهای را ناشی ازبدآموزی تاریخی وتعدی درحریم فرهنگ وتمدن ملتها نمیدانند وبخاطرادامه همچو روشهای مفتنانه آنرابازنگری یا بگفته خودشان نگاه نوبه تاریخ میخوانند!!!؟ به نظرمن نگاه نوبه تاریخ جزبا دسترسی به استادموثق تاریخی دروجودکتیبه ها وبازیافتهای باستان شناسی، درموردواقعیتهایکه طی هزارساله ها موردتوافق مورخین قرارگرفته اند وبایگانیهاوکتبخانه هالبریزازاسناد تائیدی آنهاهستند، یا حرف عمدی است یا ندانستن واقعیتهاویا گزافه پردازی وفرصت کشی بیهدف. درموردنگاه نو به تاریخ میتوان از کشف کتیبه رباتک درسال1991 صحبت نمود که این کتیبه درزمینه تصحیح برخی ازبینشهای فرضی درمورد منسوبیت تباری، شجره وزبان کوشانیان انقلابی رادرباورتاریخی ما بوجود آورد وبرای ادامه این بازبینی بایست درجستجوی همچو استادموثق تلاش نمود.
سرزمینی که درحال حاضربحیث بخشی ازجغرافیای آریانا وخراسان تاریخی بنام "افغانستان" یادمیشود، درحال حاضرزیستگاه نماینده گان اقوام وگروههای زیاد قومی چون تاجیکها، ترکها(اوزبیکها، ترکمنها قزاقها، قرغزها،)پشتونهابامجموعه قبایل آن، ایماقها، شاخه های اقوام پامیری(شغنانیها، وخیها، زیباکیها، اشکاشمیها) گجرها، بلوچها، پشه ای هاوغیره میباشد. مستند بحکم تاریخ، تعدادی ازین اقوام باشنده بومی وقدیمی این سرزمین بوده وهویت آریایی را تاریخی حمل میکنند، که خودبومی هستند ودرمورد مراحل تکامل اجتماعی آنها ازمتن اقوام قدیم آریایی بحثهای علمی وپژوهشی نیازدارند، وجمعی هم با هر کمیتی ودرهر مرحله ای از تاریخ درپی حوادث اجتماعی وطبیعی وارد این سرزمین شده اند، که بررسی زمینه های ورود ایشان بامشخصات تکامل اجتماعی و تاریخی آنها درین وطن مشترک معلومست ومستلزم توضیحات مستقل ومفصل علمی میباشد، که بایست ضرورتاً درفرصتهای ممکن باین مهم پرداخته شود. این گروههای اجتماعی هرکدام درمقایسه با سابقه زندگی شان درین سرزمین دربرپایی فرهنگ وتمدن وتامین بنیادهای اقتصادی سهم درخورتوجه داشته اند. مادرین مبحث به بررسی جوانب تاریخی وفرهنگی تاجیکان میپردازیم که بشهادت تاریخ یکی از قدیمترین واحدهای اتنیکی آریایی وخراسان درآسیای میانه وآسیای مرکزی بوده، وارث تمدنهای کهنسال آریایی درگهواره "ایریانا ویجه" وجمع کننده سایر اقوام برادر درکنارخویش درخراسان بزرگ و ماوراالنهر درتوالی هزاره های گذشته بوده است. تااستاد شهرانی آنها راباقیافه واقعی شان بشناسد ودیگرلباس قره قلپاقی براندام آنان نپوشاند. تاجیکان پس از گذارازمراحل تاریخی، درمنابع مختلف نگارشی منطقه وجهان با نامهاوالقاب گوناگون ازجانب همسایگان وکشورهای دورونزدیک جهان نامیده شده اند، نهایتاً در دوره اسلامی خراسان بنام "تاجیکان" نمودارو هویت تاریخی گرفته اند.
بنا به تصریحات اسنادومنابع تاریخی تاجیکان به عنوان تنها گروه عمده نژادی غیرترک تبارآسیای میانه وآریایی الاصل هستند که حدود1500 سال قبل ازمیلاد درآسیای مرکزی سکونت دارند وسندی که سکونت قبایل دیگرکنونی این سرزمین راقبل ازایشان داده بتواند تاهنوز دسترس نیست، بنابرآن تاهنوز ازایشان بحیث قدیم ترین واحدانتیکی آریایی وصاحب فرهنگ، تمدن واین سرزمین نام برده میشود. در مورد پیوند تباری، اجداد، هویت تاریخی تاجیکها ونامگذاری آنها تاکنون آثار فراوانی از سوی مورخین، پژوهشگران ودانشمندان منطقه وجهان تالیف گردیده اند.
چنانکه ازین تحقیقات بر می آید مکان بود وباش جغرافیایی تاجیکان تنهابه کشور کنونی بنام "تاجیکستان" محدود نمیگردد. درین خصوص پروفیسورحقنظر نظروف ازروشهای محدود نگرانه همکاران وهم کسبان خوددرتاجیکستان انتقادنموده ومینگارد که: "مورخان تاجیکستان تاریخ خلق تاجیک را درمحدوده ماوراالنهر وآسیای میانه محدودساخته اند...درحالیکه62% تاجیکها در افغانستان (خراسان) زندگی میکنند...سهم آنهادرآفرینش فرهنگ مادی ومعنوی خلق تاجیک به مراتب ازمردم تاجیک ماوراالنهر زیادترمیباشد."(1) درواقع، جغرافیای زیست تاجیکان سرزمین دراز دامنیست که در آن بحیث یکی از اقوام قدیم وتمدن ساز آریایی بفاصله های بیشتر از هزار کیلو متر دورتر ازحدود سیاسی تاجیکستان امروزی، از ایران تا قفقاز، افغانستان، آسیای میانه، غرب چین(در ایالت سینکیانگ) وبخشهای از هند وپاکستان واقع شده اند.
با تاسف بر اثراجبارو عوامل متعدد فرهنگی، بشری واستعماری درین جغرافیای بزرگ هویت اولی تعدادی ازآنها سلب گردیده است. اگرواقعیتهای جهانشول سیاسی درفروپاشی، نظام توتالیتر اتحاد شوروی کمک نمیکرد، امروز ما شاهد زوال بیشتر فرهنگی وتاریخی تاجیکان دریکی ازمراکزعمده واصلی آنها در کشورهای آسیای میانه شوروی سابق میبودیم. با تاسف براثر اصلاحات نامیمون نظام کمونیستی اتحاد شوروی درحذف وایزاد های فرهنگی واتنیکی سکنه آسیای میانه، زمینه مسخ هویتی وتقسیمات ظالمانه ارضی بنام کشورهای متحده سوسیالیستی رسماً اعلام گردید، وعوامل نفاق ودشمنی را بین اقوام این سرزمین فرهنگی بخصوص "ترک وتاجیک" بگونه ظالمانه ای دامن زد که آقای شهرانی بدان واقف نیستند ویا میخواهندباچشم بسته ازکنارآن عبورنمایند.
براساس اصلاحات سیاسی وجغرافیایی نظام شوروی، تعدادی ازاقوام آسیای میانه ازجمله تاجیکان به سختی آسیب فرهنگی وهویتی رامتحمل گردیده اند و گهواره فرهنگ وتمدن خود را در بخارا، سمرقند، فرغانه وتعدادی ازشهرهای آباد کرده اجداد خویش درتحت مظالم پان ترکیستان عصرتسلط بلشویکی ازدست داده اند. نویسنده گان وضیائیان تاجیکستان این تقسیمات تحمیلی رابنام "دوره تبر تقسیم" نام نهادند واز خاطرات تلخ آن بااشک چشم یادمیکنند، واندوه تلخ تری رابه نسلهای بعد از خود به ارمغان گذاشته اند. این صفحه از تاریخ زنده گی مردم آسیای میانه با توجه به حجم متراکم حوادث، واهمیت تاریخی آن برای کل بشریت، مستلزم تحقیقات مستقلانه علمی میباشد.
درمورد تاجیکان خراسان(افغانستان)کنونی که یکی ازصاحبان بلاتردید این سرزمین وایجادگران فرهنگ وتمدن دیرین سال خراسان بزرگ هستند، وکاخ فرهنگ، تمدن، همزیستی، تساهل وهمگرایی رابا هیمه جان خود برافراشته اند، واقعیتهای تلخ و ناگوار سیاسی بهتر از ماوراالنهر نبوده وحلقات مغرض وفرهنگ ستیزحاکم بخصوص پس ازتسلط نظام قبیلوی درسال1747 برخراسان همواره دربرابرشان برجعل کاری وقلب هویت آنها پرداخته اند. طرحها وفرضیه های ناهمسو وگاهی هم متضاد دربرابر مسایل اتنیکی، هویتی، زبان، فرهنگ وزیستبوم آنها اگر نتواند حرف نهایی را بزند، ولی میتواند درمغشوش نمودن صفحات تاریخ شان اثرگذار باشد. درین خصوص آقای نجم الدین کاویانی درنوشته خود ذیحق است که "بسیاردردمندانه باید گفت که درحوزه قوم شناسی ازجمله "تاجیک شناسی" درافغانستان بنابرسیاستهای حاکم شوینستی نه تنها کارهای علمی، پژوهشی، دانشگاهی ومیدانی صورت نگرفته است، بلکه به تاریخ آنها نیز دستبرد زده شده است. درهمینجامیخواهم تاکید کنم که بررسی واقعبینانه کارنامه وزمانه تاجیکان ونگاه تازه به تاریخ آنها نهایت ضروری وخیلی مبرم است ومسلماً نقش بسیارجدی درامرخودشناسی ملی، روند ملت سازی ونهادینه ساختن هویت ملی آنها دارد." باهمین پنداربخاطر شناخت موجز تاجیکان درابعاد فرهنگی، اجتماعی، سیاسی واقتصادی آنها سری به منابع وتحقیقات مورخین ومردم شناسان درحوزه آسیای مرکزی میزنیم وازباورهها وگفته های ایشان درین خصوص آگاه میشویم. امیدوارم تاپروفیسورشهرانی هم دررابطه به اقوال وگفته های اتنوگرافان، انتروپولوژیستان مورخین پاسخ خودرابیابند که تاجیکان تاریخ بسیارواضح ودرخشان دارندوروایت موهومی که درآن نه ازدانشمندواثرعلمی آن بصورت مشخص نام برده شده، ونه هم ازمحل دقیق "کناره راه ابریشم" سخن گفته اند، نمیتواند این بدعت جدید رابرخلاف واقعیتهای علمی(تاریخ، فرهنگ، سیماشناسی ومردم شناسی)که ازعلوم معتبر نژادشناسی هستند ودرزمینه تدقیقاتی هم وجوددارد، "تاجیکان راازنسل تورکان قرقز وقره قلپاق" بسازد.
تاجیکان بروی صفحه تاریخ
براساس تدقیقات علمی باستان شناسی، اتنوگرافی وانتروپولوژی درمناطق مختلف آسیای مرکزی، تاجیکان ازاهالی بومی آریانای کهن وخراسان بزرگ دردوره اسلامی وفرارود باستانی میباشند. آنها"اززمانهای قدیم که به بیش ازششهزارسال میرسد، درین سرزمین زنده گی میکنند.( 2) مطالعات مادرباب تاریخ اقوام آسیای میانه نشان میدهد که مردم بومی آنجا آریایی بوده اند.(3) تاجیکان نماینده یکی ازقدیمترین تمدنهای آسیای میانه هستند وقبل ازظهورترکان(درقرن ششم میلادی) درین ناحیه زندگی میکرده اند...تاجیکها درمناطق آسیای میانه، افغانستان وماوراالنهرسکونت داشتند.(4)
تاجیکان دارای فرهنگ وتمدن چندین هزارساله میباشند که گنجینه های فکری ومعنوی آنها درمراحل مختلف بزبانها وگویشهای مختلف نگارش یافته است. درمیان اقوام وکتله های قومی فراوانی که ازآغاز تمدن آریایی تابرپایی تاریخ وفرهنگ، هنرآفرینی، مهاجرت، زبان آوری، شهرسازی وغیره بیان گردید، بی تردید تاجیکان یکی ازواحدهای فعال وشناخته شده آنهابوده ونقش ثمربخش خودرادررهنمون سازی خودودیگران درهمگامی بازمان درمسیرتمدن تاریخی منطقه بجاگذاشته اند.
آریانای کهن بعنوان میهن تاریخی تاجیکان، خاستگاه آیینهای باستانی میترایی ومهری درهزاره دوم وسوم پیش اززایش عیسی مسیح، پرورشگاه اساطیروحماسه های شاهنامه فردوسی ومهدظهوردیانت زردشتی باسه فانوس خرد(گفتارنیک، کردارنیک وپندارنیک) بوده است. گستره مرزبوم تاجیکان ازپنجهزارسال باینسو درشاهراه ترددخلق هاوتمدنها وهمچنین درگرهگاه آمیزش ورویارویی فرهنگها قرارداشته است، وآنها دردرازنای تاریخ، تمدن وهنرهرچه گرانبها وانسانی را بوجودآورده ویاخود پذیرفته وتوسعه داده اند، وهمزمان هویت فرهنگی وزبانی شان رادرهرمرحله ازهجومها وایلغارهای جهانگشایان بافداکاری های پاسداری کرده اند. به گواهی تاریخ دست آوردهای فرهنگی وکارنامه های علمی تاجیکان قرنها پیش مرزهای ملی(قومی) رادرنوردیده وبرای خوددربسترفرهنگ پرباربشری جابازکرده است. هیچ یک ازعرصه های علمی وفرهنگی نیست که تاجیکان درآنهاآثارگرانبهانیافریده وچهره های فرهنگی ومدنی خودرانداشته باشند. تاجیکان کارنامه های ماندگار درحوزه پژوهشهای تاریخی، علمی، درادبیات(شعر)درنقاشی ومعماری درفرایند تاریخ تاروزگارماآفریده اند.(5)
دانشمندانیکه بمسایل پژوهش تاریخ تاجیکان درمنطقه آسیای مرکزی پرداخته اند، در مورد معنا وتابشهای کلمه "تاجیک" وکاربرد آن در مراحل مختلف زنده گی این قوم بی توجه نبوده، وبا نامهای گوناگونی درهر مرحله ای از تاریخ از ایشان یادکرده اند.
به گواهی اسناد تاریخی، یکی از طایفه های آریایی بومی آسیای مرکزی "دادیک" نام داشت، که دوهزاروپنجصدسال پیش در همین سرزمین میزیستند. با گذشت زمان با اقوام هم تبار خود: سارتها، خوارزمیها، سغدیهاو مانند اینها آمیزش یافته، تدریجاً نام "تاجیک" رادر ترادف به "دادیک" با اضافه مفاهیم تاجدار وتاجپوش که پس از دوره زردشتیان بدان مشهور گردیدند، بخود گرفته اند. شماری ازدانشمندان براحتمال وابستگی پیدایش واژه "تاجیک" به معنویت آیین زردشتی تاکیددارند ومعتقدندکه لفظ تاجیک از"تاج" گرفته شده است. چونکه زردشتیان کلاه تاج مانندی میپوشیدند وآنهارا"تاجی" یا "تاجیک" میگفتند. اشاره به تاج همان کلاه های زردشتی بوده وبعداً نام مردم وقوم شده است.(6) ولادیمیر بارتولد مستشرق شهیر روس گزینش کلمه "تاج" را در ابتدای ترکیب نام "تاجیک" عربی و زمان آنرا پس از هجوم اعراب باین منطقه خوانده است، اما در منابع ملی وپیرامونی ما توجیهاتی نیز درین خصوص وجود دارد، که "تاجیک" را صورت تحول یافته "تازیک" که لفظ پهلوی بوده است، میدانند. براساس اطلاعات اساطیری" تاز" نام یکی از پسران سیامک بوده وتازیان از نسل اویند واز بعضی تواریخ نیز چنین معلوم میشود، که "تاز" نامبرده پسر زاده سیامک ابن میشا، ابن کیومرث بوده وپدر اعراب است ونسب تمام عرب به تاز میرسد، چنانکه نسب همه عجم(ایرانیان) به هوشنگ شاه(پسر کیومرث)میرسد.
خانیکوف ضمن اینکه نام تاجیک را از "تاج" ماخوذ میداند، اضافه میکند که پیروان زرتشت "تاج" را مانند صلیب مسیحیان یا عمامه مسلمین علامتی میدانستند که آنان را از پیروان مذاهب دیگر مشخص میکرد ولفظ تاجیک از کلمه تاج که زینت سر است گرفته شده است. اختلافات دینی ورویه های سیاسی ، اختلاف زبان ورسم الخط وفرهنگ را ببارآورده بود. ازین روپس از اضمحلال بقایای دولت یفتلی که جانشین آن حاکمیتهای اسلامی درخراسان گردید، دیگر دولت مرکزی مقتدر وزبان ادبی واحد بومی تازمان های بعدتر درگستره خراسان وجود نداشت. ازینرودر منابع ادبی وتاریخی این دوره نامهای "تاجیک"- "تاجک"، "تازیک"، "تاژیک"، "تژیک" درمنابع مختلف این دوره به قوم تاجیک نسبت داده شده اند. پروفیسور یوسف شاه یعقوب اف با توصل به نظرات دانشمندان روس مانند ن. خانیکف، آ. شیش اف ودیگران ریشه پیدایش کلمات "تاج"، "تاجداری"، "تاجوری" را که در مورد پیروان آیین زردشتی استفاده میشده است، تحقیق نموده است وکاربرد این اصطلاح را از زمان ساسانیان مقدمترمیداند.
بهرترتیب، درحوزه ادبیات صورت قدیمتر تاجیک به شکل "تاژیک" آمده است. بیشترین پژوهشگران افغانی وایرانی همان اصطلاح "دادیک"های هرودوت را به سلسله واژه های "پارا داتا- پرادادیک وپیشدادی" دوره اساطیری به پیشینیان این قوم بی رابطه ندانسته، وآنهارا اجداد تاجیکان میدانند. کلمه "دادیک-DODIK " که به معنی "دادگر" و"عادل" آمده است، مشتمل برمتون فقهی درکتاب اوستا است" که "DO-TIK" هم خوانده میشود، که تعبیری بر رود مقدس (آمو)وجغرافیای بدخشان درهیئت "آریانا ویجه" گردیده است. همزمان"داته- داتها" بخش منثور از اوستا بوده و شامل احکامی راجع به رهنمایی مردم درین جهانست وآن مختص به قوانین واحکام وآداب ومعاملات میباشد.(7)
هیرودوت در کتاب سوم در مورد حوزه مالیاتی کوروش کبیردربخش هفتم از "ساتاگیدیها-SATTAQUE وگنداریها (گنداهاریها)GANDARA-" (اهالی حوزه کابلستان از جنوب سلسله کوههای پاروپامیزوس تا اتک در پوراشاپورا یعنی پشاور وغزنی وبامیان) ومسکونین آن طایفه را دادیکهDODIKE وآپارتیتهOPARYE یادکرده است که باهم جمعاً= 170 تالان مالیه میپرداخته اند.
ن.خانیکف مستشرق روسی از کاربرد مکرر این اصطلاح نتیجه میگیرد که این واژه مرادف "تاجیکها" درتلفظ چینی میباشد. دانشمند مذکور متکی بر اسناد منابع یونانی مفهوم "دادیکا"ی هرودوت را مترادف تاجیکها در تلفظ یونانی میداند.(8) میتوان گفت که نامها وکلمات (دائیتیا- دادیک- داتیک دادی- دادیکس- داشی- ته آچی- ته آچژی- تایوچی) صورتهای گوناگون ازتلفظ یک نام بوده اند ،که در مورد تاجیکان بکار گرفته شده اند.
در اوستا نامی وجود دارد که، آن نام دائیتیا- daitea است. دائیتیا(آمو دریا) نام رود مقدسی در ایرانویچ بشمار میرود، که باحتمال قریب به یقین با واژه "تات" و"تاجیک" همریشه است .(9) همین مطلب را منابع دیگر نیز تکرار میکنند: تاتها وتاجیکان همانگونه که زبان وتبار شان نشان میدهد، آریایی وایرانی تبار هستند. نام آنها به احتمال بسیار قوی از نام "دائیتی" رود مقدس ایرانویچ(آمو) اقتباس شده، اما وجوه اشتقاق دیگری در زبان اوستایی- فارسی کهن- سکایی نیز متصور است. کاربرد این واژه در زبان چینی از تاثیر زبانهای ایرانی در چین حکایت میکند. وکاربرد واژه های همانند تاتار- تازی- تای(تایلند) در همسایگی اقوام آریایی نشانه روابط نزدیک فرهنگی میان این اقوام میباشد.(10)
براساس تحقیقات پروفیسور عبدالاحمد جاوید "در سال 122 پیش ازمیلاد سخن در باره حکمرانی خاندان "تاجی" ها میرود. بقول هرودوت این دولت ازلحاظ درجه اقتدارونفوذ اجتماعی درمنطقه در ردیف دولتهای مصر وبابل قرار داشت. بقول استاد جاوید "تاجیکان نسل برخاسته ازمیان تحولات اتنیکی اقوام آریایی مثل سکاها، یوئه جیها(تایو- یجیها)، سغدیها، تخاریها، وکوشانیها میباشند." کلمه "تاجیک" در کتیبه های فارسی باستان ومتون اوستایی با همین صورت (تاجیک)نیامده است. در زبان پهلوی ساسانی پارسیک یا فارسی مبنای کلمه تاجیک در مورد عرب یا عربهای ایرانی شده وعربهاییکه دین زردشت راپذیرفته بودند، بکار رفته است.(11)
آثار فعالیت تجاری وفرهنگی سغدیان(بمثابه یکی از اجدادتاجیکان) فقط از زمان پیدایش پادشاهی دولتی که اصطلاحاً" هندوسکایّی" نامیده میشود ودر قرن دوم پیش از میلاد توسط تخاریان یا کوشانیان، که از مشرق آمده بودند(به احتمال قوی اینان قومی بودند ایرانی تبار)- تاسیس شده بود، آغاز میگردد. اینان(تخاریها) پادشاهی یونانی باختری را نابود ساختند.(12) در زبان سکایی نامtargitos بروایت هرودوت بازگو شده که ریشه آنtargit است. این ریشه نیز میتواند با دگرگونی اندکی به "تاجیک" یا "تاگیت" بدل شود. تارژیت جد بزرگ سکاییان بوده است که تاجیکان از تبار آنها بشمار می آیند.(13)
حاج زین العابدین شیروانی در "بستان السیاحه" مینویسد که "ذکر تاجیک- نام طایفه ایست. بعضی گویند از نسل "یافث" بن "نوحند" وجمعی گفته اند از تخمه سام نوحند وفرقه ای برآن رفته اند که تاجیک مقابل ترک است، یعنی فارسی زبان."(14)
در قرنهای6-7 پیش از میلاد دولت باختر تمام منطقه شمالی هندوکش، قسمت جنوبی ومرکزی تاجیکستان وجنوب اوزبکستان کنونی را فراگرفته بود، زمینه رشد سنتهای دولتداری آریایی فراهم میگردید. این دولتها اگر از لحاظ نهاد، نحوه اداره کردن نسبتاًعادی تر باشند هم، سنت ثابت وپیشرفته دولتداری کیانی راپذیرفته، به رشد ونموی تمدن آریایی در منطقه آسیای مرکزی مساعدت نمودند.(15)
استاد م. طبا طبایی از لحاظ زبان شناسی وجود دوصورت "تاه" و"توه" یا "تاخ" و "توخ" در شکل چینی کلمه "تخارستان"با اختلاف ضبط اسم "تخارستان" و"طخارستان" بفتح یا ضم حرف اول کلمه توجیه میکند. امکان قلب وتبدیل حرفها به "تا" و"سین" و"ژی" و"شین" و"جیم" و"خا" وهمچنین قلب "دال" و"تا" و"را" و"لام" و"چی" و"جیم" بیکدیگر زمینه وسیعی برای اشتقاق "تات" و"تاژ" و"تاز" و"تاج" و"تاش" و"تاخ" از تاه(در شکلگیری نام تاجیک) فراهم می آورد، که کلمه "تخ" و"تاخ" در جزء اصلی از نام تخارستان(گهواره تشکل قوم "تخار"واز پیشگامان قومی تاجیکان)سرچشمه وریشه اصلی "تاهیا" و"توهولو" و"توخلو"و"ته آچژی"در زبان چینی وزمینه پدید آمدن "تات" و"تاژیک" و"تاجیک"رادرنام ترکی ازان وتاش وچاچ در شهر های تاشکورکان (تاشقرغان) وتاشکند(تاجکند)(18) بعید نیست، که در میان تاخها و"تخار" ها که ساکنان اصلی تخارستان وباختر در پیرامون حوزه علیای رود سیحون وجیحون ویکی از قدیمترین دسته های آریایی بودند که پیشاپیش سغدیها وخوارزمیها از ساحل شرقی دریای خزر بسوی بلندیهای هندوکش وپامیر، تا مرز غربی قلمرو حکومت چین پیش رفته وتخارستان را بوجود آورده اند.(19) وبا قبایل "داخ" که با نام "به- داخ- شان" بی رابطه نمیباشد، منشای همپیوندی دارد. باید بدین نکته توجه داشت که صورتهای مختلف "تات" و"تاجیک" و"تاژیک" برای تسمیه سکنه منطقه مرزی فاصل میان ایران وچین مانند "تاهی" و"توخی" و"تاشی"(20) که چینیها در باره همان مردم در روزگار پیش از اسلام وپس از آن بکار میبرده اند، همگی اختلاف لهجه ناشی از کیفیت زبان مردم منطقه در تکلم وتلفظ نام خودشان بوده، که این اختلافهارادر گویش چینیها وسپس ترکهابه منطقه آشنا ساخته وچنین صورتهای مختلف را پدید آورده اند، که همگی در پیرامون "تاخ" و"تخار" و"تخور" دور میزده اند. بنا بر پژوهشهای برنشتم، درنیمه هزاره یکم پیش از میلاد مسیح واژه(تاژی) در تخارستان کاربرد داشته است، وچینیان در سالهای(94- 95 هجری694) ساکنان تخارستان را "داشی"مینامیدند، که مقصد شان همین "تاجیک" است.
مرحوم میرغلام محمد غباردرین مورد مینویسد:" قسمت اعظم تاجیکهای امروزه در چترال و بدخشانات، که از همان عصر قدیم یادگار مانده اند، به کلی تائید اقوال هرودوت وبیلیووغیره را مینماید، ومعلوم میشودکه مسکن تاریخی شعبه دادیکای قدیمی پختانه همان صفحات شرق وشمال افغانستان بوده واز آنجا بمرور زمان در سایر سرحدات داخله وخارجه افغانستان مهاجرت اختیار کرده اند، که تا امروز در افغانستان وماورا النهر وفارس بنامهای "تاجیک" و"دهگان" و"دهوار" یاد میشدند".(22) آقای شهرانی ببینید غباردرینجا اصطلاح ناشناخته دیگررابنام "دادیکهای پختانه" نیزبکاربرده است که مسلماً درواقعیتها واسنادتاریخی درجای دیگری دیده نمیشود، کمااینکه منسوبیت تاجیکان به ترکان قره قلپاق یک ادعای من درآوردی میباشد. بااینکه کاربرد اصطلاح " دادیکای پختانه"! سابقه تاریخی ندارد، هدف ازاین تلقی مرحوم غبار نیز دقیقاً توضیح داده نشده است. همین مفهوم رانگارشگردیگری هم عصر وزمان غبار، استاد کهزاد درادامه همان روان تاریخ سازی عصربیستم دولت افغانستان هم طراز نموده وازقول هرودوت روایت کرده است، بی آنکه محل اقتباس خودراازآثارهرودوت ارائه داده باشد. نوشته است: "دادیک ها Dadicae" (تاجیک) هرودوت ایشان را ازشعب "پکتی" ها"پختون" ها میداند، ومتصل با "گنداهاری" هاذکرنموده وبا اهالی صفحات شرقی آریانا مخصوصاً گنداهاری ها پیوستگی داشتند. این رامیگویند پوشانیدن آفتاب بادوانگشت.
اندری برتلو میگویدکه "اسلحه دادیک ها شبیه به باختری ها بود.(25) کهزاد درادامه می افزاید: "دادیک ها یا تاجیک هاعبارت ازهمین مردمانی هستند که درزبان "زند" آریانا که بیشترمرکز نقل آن صفحات جنوب کشوربود بنام "داکیو-Daqyou" یاشده اند، یعنی کسانیکه بیشتر به زمین کشت وزراعت علاقه داشتند. بعقیده برخی ازنگارشگران کلمه "دهقان" ازهمان کلمه "داکیو" بمیان آمده است." شاید چنین امری ازواقعیت بدورهم نباشد، فراموش نکنیم که کلمه "دهقان" توسط عربها پس ازگسترش دین اسلام درخراسان بکارگرفته شد، درین زمان اصطلاح "دهگان" درگویش مردم خراسان مروج بود، که به صاحبان وملوک ده وبلند ترین عنوان نجابت وفضیلت گفته میشد. ازینکه حرف "گ" درزبان عربی وجود ندارد، بجای آن حرف "ق" رابکاربرده اند.
پروفیسور حقنظر نظروف درمورد اصطلاح دادیکهای پختون عقیده دارد که، "اگرچه تاجیکها وپشتونها هردو ازیک اصل وریشه آریایی منشاء میگیرند، لیکن تاجیکها رادر زیر کلمه "دادیکای پختانه بیکی از شعبه های پشتونها به قلم دادن م. غبارودیگر مولفان افغان وبصفت وطن اصلی همه آنها معرفی کردن قطار کوههای سلیمان خود یک دلیل ساخته وبافته افکارپشتونگرایانه میباشد".(26) بهرحال معلوم میشود که تاجیکها باین گسترده گی ابعاد نام ونشان فرهنگی وهویتی ازفرازوفرودهای بیشمارهستی عبورکرده وسرانجام همه این نامهارادرقالب لفظ "تاجیک" جمع بندی ومطرح کرده اند. درفرهنگها وقاموسهای زبان فارسی دری چون: "لغتنامه دهخدا"، "برهان قاطع"، "فرهنگ معین" و"فرهنگ نفیسی" تاجیک به معنی غیرعرب، غیرترک وغیرمغول آمده وبگمان غالب درابتداء نام یکی ازاقوام خراسان بوده که بعداً بهمه فارسی گویان بخش شرقی فلات ایران اطلاق گردیداست.
برخی از قاموس اللغاتها درینخصوص نظرات متضادی رادرخصوص ترک بودن یا عرب بودن تاجیکها مطرح کرده اند، که این گفته مورد تایید دانشمندان و تاجیک شناسان قرار نگرفته ومابا ذکر این واقعیت تاریخی ازخامه ابو جعفر نرشخی بسنده میکنیم که نوشته است:"وقتیکه قطیبه ابن مسلم باهلی در بخارا مسجد جامع بناء کرد، مردم محلی راکه تاجیک بودند وادار کرد که روزها جمع شوند ونماز گزارند، اما مردم بخاراکه تازه اسلام را قبول کرده بودند، زیر زبان شان به زبان عربی، که بیگانه بود، نگشت. قطیبه رخصت داد که مردم بخارا در نماز ترجمه فارسی سوره های "قرآن کریم" راخوانند". پس اینها چگونه عرب بوده اند که بزبان عربی که زبان اسلام وقرآن، وفاتحان هم بود، نماز ومناسک دینی را بجا آورده نمیتوانستند؟ معلومست که فتح بخارا در سال94 هجری بوقوع پیوست، ودر آنوقت بخارا به تمام معنی مرکز مدنیت، فرهنگ واقتدار سیاسی تاجیکها بود.
کلمه "تجیک" در زبان ترکی به معنی "ایرانیان" وبصورت عنوان ونام قوم ایرانی درآمده است. محمود کاشغری که خود از شمار نویسنده گان شناخته شده ترک است، مفهوم کلمه "تجیک" را همان "ایرانی- الفارسی" میداند. در:کوتاد گوبیلیک" که مربوط بهمان زمانست، "تجیکان" به معنی ایرانیان آمده که از اعراب متمایز میباشند. خود ایرانیان نیز برای اینکه خویش رادر مقابل امرای ترک ونام موردکاربرد آنها به شکل "تازیک" تفاوتی قایل شده باشند، خویشتن را (تاجیک) میخواندند(134). مغولها وترکهای قدیمی، حرف "ج" را نمیتوانستند درست افاده نمایند، ودر گپ زدن "ج" را به جای "ز" استفاده میکردند. بنا برین وقتیکه آنها با تاجیکان رابطه پیدا کردند، این نام را یاد گرفتند، آنگاه بجای "تاجیک"، "تازیک" یا اینکه بی مد زیرین "تازک" گفتند.(28)
محقیق انگلیسی شائر، بیش از همه اصطلاح "غرچه" را درمورد تاجیکان بکار برده ومیگوید که ساکنان کولاب، مسچاه، پامیر، قراتگین ، درواز، روشان، شغنان، واخان، بدخشان وزیباک با سنگلیچ ومنجن(منجان) وغیره را همسایگان ترک ایشان "غلچه- غرچه" مینامیدند، یعنی ترکها باکاربرد نامهای تاجیکان ازمنسوبیت آنها به نام اهل وتبارخودیادنکرده اند وازآنها بحیث قوم غیرازخود سخن گفته اند. در مجموعه مطالبی که در فقه اللغه ایرانی بزبان المانی انتشار یافته، مقاله ای بقلم گیگر دیده میشود،که نویسنده کلمه "غلچه" را نام وعنوان مشترک ساکنان ایرانی دره پامیربدخشان که بهردو گویش سخن میگویند، میداند. درواز وکولاب وقراتگین وبدخشان از ناحیه اخیر الذکر مستثناء گردیده اند، زیرا که مردم این نقاط بهمان زبان تاجیکی(فارسی) که در جلگه ها متداول است ، سخن میگویند. در نظر برخی از کوه نشینان "غرچه" مفهوم اسلام آوردن و یا پذیرش تمدن اسلامی با کلمه "تاجیک" ملازمه دارد.
در پایان قرن دهم میلادی(ششم هجری)بار دیگر تفوق سیاسی- واین باربطور قطع وغایی به ترکان انتقال یافت، وایشان برای ایرانیانی که بزیر فرمان درآمده بودند،گذشته از کلمه "تاجیک" واژه "تات" راهم استعمال میکردند. درینمورد کمتر غیر ترکان وبیشتر مردم واجد فرهنگ و اسکان یافته مد نظر بوده است. اینان نه تنها ایرانیان، بلکه ایغوران را نیز "تات" میخواندند، اما ایرانیان ساکن ترکستان هرگز خودرا "تات" نمیخواندند و "تاجیک" میگفتند.(30)
کلمه "سرت" بعنوان یکی دیگرازنامهای تاجیکان در آغاز بزبان ترکی وبه معنی سوداگر وبازرگان بکار میرفته است، در یکی از منابع فتح قازان بدست روسها در سال1552 (گزارش کنیاز کوربسکی) گفته شده است، که "قلعه قازان" را خندق "تزیکان" احاطه کرده(خندق "تزیسکی" یا "تشیسکی") است، وضمناً کلمه "تزیک" را سوداگر معنی کرده اند.(31) جغرافی دان یونان باستان بطلیموس در "جغرافیا" آورده است که در کنار "یکسارت"- (سیردریا) قومی بنام "یکسارت" ها زندگی میکنند، واما مردم نام خود ورود شان را "سارت" نگهداشتند. عبدالغازی(11م. /4ه.) تاجیکان خوارزم را "سارت" وتاجیکان بخارارا "تاجیک" نامیده است. مغولان غیر خود را تازیک میگفتند. ساکنان آسیای مرکزی در آغاز این نام را در برابر مسلمانان بکار برده اند. همینکه ترکان ظاهر شدند، این کلمه را در باره آریائیان یعنی طایفه ایکه ترک نبوده اند، استعمال میکرده اند، ودر افغانستان کنونی به کسانیکه پشتون، هزاره وترک نیستند "تاجیک" میگویند.
انتشار لفظ تاجیک را دانشمندی اینطور تذکر داده است: در سمت مشرق، یعنی خراسان بساط حکومت سامانی بدست ترکان برچیده شد. الپتگین ودامادش سبکتگین بخصوص سلطان محمود که مرکزش غزنین بود، وباین سبب سلسله او "غزنویان" نامیده میشود، جای ایشان راگرفتند وازین دوره ایرانیان فارسی زبان به لفظ تاژیک خوانده شده اند.(32) کاربرد این نامها که گاهی از سوی ترکان به تاجیکان، وزمانی به تازیان واعراب وبرعکس استفاده شده اند که از هستی مستقل وفعال این قوم درمیان سایر ساکنان همسایه گواهی میدهند. بالاخره لزوم دارد تا گفته استاد میرزاتورسن زاد را درزمینه باور کنیم که، نام "تاجیک" از آغاز پیدایشش نسبت به تمام پارسی گویان عجم به کار رفته است.(33) نهایتاً استاد دکتر جاوید که نوشته است "در صفحات تاریخ وادب ما ملیت تاجیک در مناطق ودوره های مختلف بنامهای زیر یاد شده اند، که هرکدام بجای خود دارای توضیح وتفسیر است: تاژیک، تازیک، تژیک، تات، (در ترکی ایرانیان وزبان فارسی است که با کلمه تاجیک ارتباط دارد) ابناءالاحرار، بنی احرار، احرار وابنای آزاده، آزاد زاده گان، آزاد نژاد، دهقان، دهگان، غلچه، دهوار، فارسیوان، سرت یا سارت وغیره یادشده اند.
زیستگاه تاجیکان:
تاجیکهای افغانستان(خراسان) از نظر وابستگی وپیوستگی به گروه نژادی خاص آریایی مثل تاجیکان فرارود، تشکل خلقی وروند تکاملی منظم داشته اند؛ که درسرتاسر ماوراالنهروخراسان بصورت مستقل ودرجایی به شکل مختلط با سایراقوام برادروهمسایه میزیستند، که آنهارا از نظر محل زندگی وسکونت میتوان زیر عنوانهای ذیل مطالعه کرد:
الف- تاجیکهای شهر نشین یا اسکان یافته یا مقیمی که بیشتر در شهر های بزرگی چون هرات، بلخ ،کابل، بدخشان، وادی کوهدامن(کاپیسا، پروان)غور، بادغیس، غزنی، گردیز، لغمان، بغلان، قندز، تخاروبطورمختلط باسایراقوام درهرگوشه وکنارافغانستان امروزی زنده گی میکنند، ودر ردیف تاجیکهای قدیم سغد وخوارزم، سمرقند وبخارا وهمچنین طوایف گوناگون فارسی زبان ایران قرار میگیرند.
ب- تاجیکهای ده نشین که در دره ها ووادیهای سرسبز افغانستان عمر بسر میبرند. مانند ساکنان دره پنجشیر، فرخار، ورسج، اندراب، خوست وفرنگ، خرم وسارباغ، دره شکاری، دره های سالنگ وشتل، بامیان وغرشستان(کهمرد وسیغان)ایماق چهار گانه(فیروز کوهی، جمشیدی، تیموری وتایمنی) پشه ای های لغمان وکنرو آرموریهای لوگر وکانی گرم وچهار ایماق که از قوم غور وتاجیکند وبا وجود نژاد وزبان آریایی به کلمه ایماق، اما در اصل اویماق معروفند وغیره دره های عمیق وروستاهای افغانستان یکجاباسایربرادران هموطن خویش حیات بسرمیبرند.
ج- تاجیکان ساکنان در بین قومهای ترکی زبان(ازبک وترکمن) وپشتو زبان وامثال آنها ، مانند مردم شهر قندوز وتالقان، گردیز، لوگر، جلال آباد، فراه، نیمروز، قندهار، ارزگان، میمنه، جوزجان وغیره امرار حیات مینمایند. ساکنان لقمان را از قدیم تاجیک خوانده ونوشته اند. چنانکه یک سیاح به اسم "لیچ" مینویسد: لقمان جزو ولایت کابل است. سکنه لقمان تاجیک یا فارسیوان هستند. این گفته رابااضافات چند درنوشته های سیدجمال الدین نیزمیخوانیم.
د- تاجیکهای کوهستانی یا کوه نشین که در دامنه های هندوکش وپامیر زنده گی میکنند. گیگر دانشمند آلمانی که علم ایران شناسی وبویژه شاخه زبانهای ایرانی، بسیاری ازیافته ها ونو آوریها مدیون تحقیقات اوست، درمورد کلمه "غلچه" (تاجیکان کوه نشین)به معنی نام ساکنان دره پامیر اشاره میکند،که بهردو گویش(فارسی وپامیری)سخن میگویند. اینها برخلاف تصنیفهاییکه بعضی از نگارشگران از ایشان قوم وملت دیگری غیرازتاجیک ساخته اند، گله گذار هستند. یکی از روشنفکران پامیری چنین زبان شکوه گشوده است: در چند سال اخیر گروهی پیدا شدند که تاریخ تاجیکان بدخشان(پامیریها)را که مثل آفتاب روشن وپرتو افشان است، با دست تباه خویش پوشانیدند. آنها فراموش کرده اند که آفتاب را نه، بلکه چشمان خودرا بر روشنایی میبندند. اینها عقیده برین دارند که روشانیها، شغنانیها، یزغلامیها، دینیهاو وخیها تاجیک نیستند.(34) نویسنده متن، کسانیرا مجری این کار میداند که خود بزبانهای مادری شان(تاجیکی) صحبت کرده نمیتوانند، ودر زبانهای روسی ودیگر منحل شده اند. در دوره حاکمیت شوروی چینین اشخاصی در میان ملتهای مسلمان آسیایی کم نبودند.
تاجیکان کوهستانی از کوههای پاروپامیزاد(هندوکش)غربی تاپامیر وغرب چین امتداد دارد(35) منطقه زیست تاجیکهای سرمشکان(دیهه های جهان قلعه در جنوب غورات) ممکنست وسعت جنوبغربی ترین ساحت زیست تاجیکهای کوهستانی را تشکیل دهد.(36) ما میدانیم که در مناطق وسطای بامیان وغور گروهی از تاجیکان زندگی میکنند، بعلاوه نام قوم تاجیک هنوز در بین تایمنیها وبرخی ازهزاره ها ظاهر میگردد. با وجود آن مردم بومی ایرانی در نژاد اکثریت "ایماقها" و"هزاره ها" جذب شده اند.
شهرهای سمرقند، بخارا، بلخ، بدخشان، خجند، کابل، هرات، مشهد ونیشاپور از اماکن اولی زیست تاجیکان میباشند. در مناطق وقصبات بالایی رودخانه قندوز وکوکچه هم اکنون مردمان غیر تاجیک زندگی میکنند. در آنجا تعدادی قرای هزاره های سنی مذهب(دردره پنجشیروکشم وخوست فرنگ) موجود میباشد.(37) در قراءوقصبات در طول کوکچه تافیض آبادگروهی مشهور به مغول وترک درقرای برلاس، قچی، دهن دره، مغزار، ناردره، کزر، قره کمر، سمتی، قره قوزی، برخی ازقرای یفتلها وغیره زندگی میکنند. گفته میشود تاجیکها(غرچه ها) در قرای مرتفع تر پشت کوه درشهربزرگ، رستاق، چاه آب، یفتل، راغ و... زندگی میکنند. منطقه ارگو بین کشم وفیض آباد وقرای پر جمعیت آن عمدتاً ترک نشین هستند. در منطقه شرق فیض آباد ارتفاعات بیشتر میشود، که در آن نواحی تاجیکان بیشتربسر میبرند. بنابرین زمینهای نسبتاً حاصلخیز در طول دو رودخانه بسیار بزرگ بدخشان(قندوز وکوکچه) بوسیله مردمان مختلف ترک وهزاره فراگرفته شده است.(38) وحال آنکه تاجیکها در ارتفاعات ودر کوهها پیدا پیشوند ومفهوم "غرچه- کوه نشین" رابخوبی تمثیل مینمایند.
بیلیو در مورد تاجیکان افغانستان تاکید نموده است که "آنها قسمت عمده وعده زیادی از ساکنان افغانستان راتشکیل میدهند. تاجیکان در ناحیه بزرگی در افغانستان که از هرات تاخیبر واز قندهار تاسیحون وکاشغر ممتد است، سکنی دارند وکلمه تاجیک درین ایام بطورکلی بهمه مردم دری زبان افغانستان اطلاق میشود".(39)
میرغلام محمد غبارمناطق مسکونی وگوینده گان زبان دری(فارسی) رادرولایات مرکزی، شمالی، جنوبی وجنوب غربی ودرتمام شهرهای مملکت(40) خوانده است، اما ازلحاظ ساختاراجتماعی برمبنی ترکیبهای قومی باتاسف درافغانستان احصائیه قابل اعتماد وجودندارد وحکومتها هم بنابراغراض مشهودی که داشته اند، تاکنون نخواسته اند رقم درست نفوس کشورراباتفکیک کمیتهای قومی بشمارند وازآن دراموربرنامه ریزی های انکشافی واقتصادی باآگاهی دقیق کاربگیرند. تاکنون عده ای درافغانستان برمبنی خوابهای هذیان آلود افسانه اقلیت واکثریت راسرداده اند ودرین مسیر"خودکوزه وخودگوزه گروخودگل کوزه شده اند." چنانچه آقای سلیمان لایق درسال1361درمقاله ای بنام( نقش اقوام درانقلاب افغانستان)که درروزنامه حزبی خویش "حقیقت انقلاب ثور"به چاپ رسانید، پس ازچاپ آن درگویا منابع افغانستان، این محتوای من درآوردی را به اکادمی علوم اتحادشوروی سپرد، تاازارقام آن دربازگویی بافت اجتماعی افغانستان استفاده کنند، آنگاه دنباله روان موصوف ازهمین ارقام گویا ازمنابع شوروی اقتباس کرده ومتکی به آن قوم اکثریت مورد نظرخودرارنگ ولعاب حقیقت داده اند. حالانکه درمقاله آقای لایق بخاطر بدبینی که با سلطان علی کشتمند حرف حزبی خود داشت، ازقوم زحمت کش هزاره نام گرفته نشده است. "توخود حدیث مفصل بخوان ازین مجمل. به همین منوال آماروارقامی که ازسوی نهادهای جهانی درموردنفوس واقوام کشورتهیه گردیده است، استخوان بندی آنراجعلیات نماینده گان قبیله شکل داده است، که بازهم حقیقت ندارد ومورد اعتماد جامعه ملی افغانستان نبوده است. با توجه به سهم چشمگیر خامه پردازان ونخبه گان اقوام برادر اعم از ترک ، پشه ای، نورستانی، بلوچ وپشتون که هر کدام آنها بخش بیشتر ایجادیات خود را بزبان فارسی دری بخشیده اند ، وهمچنان زبان دری علاوه برتاجیکان، یگانه زبان قوم هزاره وبرخی ازواحد های قومی دیگر نیز میباشد، که هزاره ها حدود 20% نفوس کشور را تشکیل میدهند، ودر مجموع زبان فارسی دری، زبان بالفعل حدود80% مردم افغانستان را تشکیل میدهد. میتوان گفت که زبان دری در افغانستان زبان منحصر به تاجیکان نبوده وزبان بین الاقوامی، کارگردانی وآمیزش همه باشنده گان افغانستان درهمه مراحل تاریخی دردادوستد های تجارتی، تعلیمی وتحصیلی، اداره ودیپلوماسی ومیراث معنوی وفرهنگی همه افغانستانیان ، ایرانیان وماوراالنهریان ودریک کلام ره آورد تاریخی وفرهنگی آریاییان فرهنگ پرور میباشد.
عبدالاحمد جاوید در یک مقاله موجز تحت عنوان "سخنی چند در باره تاجیکها" سهم تاجیکان را درتاریخ وفرهنگ افغانستان توضیح داده است. عمده ترین اثر کار ساز این مقاله آنست که نویسنده مردمان پشه ای، ارموری، چار ایماقها وجمشیدیها رابا توجه به اسناد دموگرافی به قوم تاجیک منسوب میداند. همزمان استاد جاوید با استفاده ازآثارنگارشگران قبلی در باره این قوم و نقش تاریخی آنهارا در باروری هنر وفرهنگ خراسان بزرگ برجسه نموده است. درمقاله پروفیسور جاوید تاجیکان همچون مردمان اصیل زاده ودهگان زاده، آزاده واحرار وصف شده اند. معروفست که برای مردم دهقان، تجار وهنر پیشه ایرانی (تاجیکان وفارسیان) با اصول صلح خواهی و روشهای همزیستی مسالمت آمیز، عنصر اصلی زنده گی آنهادر روند حیات بشمار میرفته است وآنها استیلاگری، تجاوز کاری وکنشهای بد را زشت ومنفور میدانسته اند. ازین لحاظ در مقابل بادیه نشینان عرب وترک ومغول که باهمین وسیله زنده گی میکردند، بعوض مقابله به دره های عمیق وکوهستانهای صعب العبور عقب نشینی میکرده اند. شاید گزینش نام غرچه(کوه نشین)به بخشی از تاجیکان برهمین منوال صورت گرفته باشد.
خصایل ملی تاجیکان
دریادداشتهای تاریخی تاجیکان چنین توصیف شده اند: تاجیکها از منظر شکل وقیافه به خوش سیمایی معروفند. شبیه آذر بایجانیها، قفقازیها و پالی وستها. با قیافه منظم، صورت دراز بیضوی، بینی بلند، ابروانی مشکی وچشمان غزالی وسیاه دارند.(41). تعیین صورت وچهره یک فرد سده های نخست از قبایل آریایی نمایانگرتشابهات آنها با آریاییهای قدیمتر میباشد. محقیقین امور انتروپولوژی چهره مردم کوهستانی هندوکش راچنین ترسیم نموده اند: مردان متوسط القامه واکثر بلند بالا بوده اند. هیکل شان مقاوم باسینه های فراخ وخوش وضع، رنگ پوست بدن شان روشن، چشمان درخشان در مرد وزن، اما رنگ بوروسرخ خرمایی عمومیت داشت. علی العموم شکل جمجمه سرمالیده وکوتاه، صورت بیضی، بینی ودهن وپیشانی حتی اعضا واندامها، ودست وپاهای خوش وضع وظریف بوده اند.(42)تاجیکها اساساً مردم بسیار زیبا با پیشانیهای بلند، دیدگان تیزونگاههای ژرف ومژگانهای بلند که به چشمان آنها سایه می اندازد، لب بالایی آنها باریک، موی وریش بلند وپر پشت واغلب قهوه ای رنگ وگاهی هم قرمزبوده اند.(43) اوج فالوی در تاجیکهای کوهستانی نشانه های بیشتر نیاکان این قوم را نظر به تاجیکهای شهر نشین میبیند. اودیدگاه خودرا چنین توضیح نموده است: شخصاً عقیده دارم که تفاوت چندانی بین غلچه های کوه نشین وتاجیکهای شهر نشین وجود ندارد. کلیه اختلافات وامتیازاتی که بین آنان وجود دارد، تنها معلول علت کلی است که از عزلت یکی واجتماعی بودن دیگری سرچشمه میگیرد. این مطلب بدانمعنی است که تاجیکهای کوه نشین یا غلچه اییها به علت نداشتن ارتباط با طوایف وقبایل دیگرخون پاک وخالص آریایی رادر رگهای خویش حفظ نموده اند. در حالیکه تاجیکهای شهر نشین بعلت داشتن ارتباط با قبایل مختلف ومراودات اجتماعی که در نتیجه زندگی آنان با بومیان بوده است، خلوص نژادی وپاکی خون آریایی خودرااز دست داده اند.(44)
در مورد خصایل انسانی وصفات ذاتی تاجیکان چیز های زیادی گفته اند که خوشبختانه دارای بار معنوی مثبت هستند. مثلاً: دوستی تاجیکان بابرادران دیگر ملیتها قوی تر ومتزلزل ناپذیر تر از دوستیی است که با برادران هم ملیت وقوم خود دارند. اگر تاجیکان به قولی یا فعلی یکبار ایمان پیدا کنند دیگر به آسانی عقیده شان در آن مورد تغیر نمیپذیرد. حتی پاداشهای مادی در برابر تغیر عقیده آنان تاثیری ندارد. تاجیکان با تمام ملیتهای برادر روابط حسنه داشته وروابط خویشاوندی ومعاملات نیک انسانی برقرار نموده اند، وهرگز در اندیشه تبعیض طلبی وستیزه جویی نبوده اند. از ویژه گیهای قابل توجه تاجیکان صمیمیت، گذشت وشکیبایی آنهاست. در میان ایشان تعصبی نسبت به دیگر ملیتها وجود ندارد، هرچند خودشان درپویه زمان قربانی چنین تعصباتی شده اند. میل به عدالت ومساوات در روحیه اجتماعی تاجیکان ریشه بس عمیق دارد، همبستگی ودلسوزی به انسان سنت والای این مردمست، که از بزرگان خود به میراث برده اند، امادر برابر برتری جویی ونا برابری نارضایتی نشان میدهند، ودر راه حصول حق خود پایدارند. نشانه های اینگونه اخلاق را آشکارا میتوان در زندگی اقتصادی واجتماعی تاجیکان بچشم دید. در مناطق وسرزمینهای تاجیکان حتی یکفرد ناتوان وتهیدست هم مانند فرد توانگر وثروتمند در رقابتهای خیر وسالم اجتماعی تلاش میکند، وهرگز در گوشه عجز وعزلت ویاس نمینشیند.(45)
تاجیکان شاید بدلیل اینکه یکی ازاقوام اکثریت خراسان ودارای تاریخ وفرهنگ پرباربوده اند، هیچگاه دارای روحیه ناسیونالیستی نبوده اند، زیرا قسمیکه تجارب تاریخی نشان داده است تعصب خاصه اقلیتها وحرمان کمبود ونبود مظاهرمادی ومعنوی بعنوان حق زندگی گروههای اجتماعی است. ضعف ناسیونالیسم قومی وموجودیت آنها درکنارسایراقوام برادر در پهنای منطقه باتوجه به موقعیتها واوضاع جغرافیایی محلات وهم آرمانی آنها بایکدیگر موجب تقویت بالنسبه هویتهای محلی درآنها گردیده؛ وبه رشد محل گرایی به عوض تبارگرایی درنهادآنها کمک نموده است.
تاجیکها از قدیم در فنون کشاورزی، تجارت، بنیادکاری، تمدن شهر سازی، نویسنده گی ودیوان داری تخصص خوب داشتند. ازینرو فاتحان عرب اداره امور مالیات ممالک تابعه رااز سطح ولایات خراسان تا مقام خلافت بغداد بیشتر به ایشان واگذار میکردند. با اینکه این قوم با مردمان مختلفی بسر برده اند، اما کارگردانی فرهنگی، حسن سلوک، نیات نیکخواهانه و همزیستی با گذشت وتساهل پسندیده آنها موجب گسترش، دوام وبقای زبان وفرهنگ آنها درمیان اقوام همزیست گردیده است. زبان "فارسی– دری- تاجیکی" آنها علی رغم زیانها ومصیبتهای که درطول زمان عمداًبر آن وارد گردیده، اما بازهم با توسن تیز پای خود گردانی با کاروان زمان همقدم وهمرکاب گردیده وچون میراث گرانسنگ همه باشنده گان خراسان اعم ازاقوام ترک وپشتون ودیگران، از تهلکه های تعصب وتحجر بد بینان عبور نموده است.
تاجیکان در عرصه فرهنگ وسیاست
تاریخ این ملت کهنسال وبا فرهنگ با زبان وادبیات غنی وگسترده در جهان باستان، با دولتهای کهن از قبیل پیشدادیان، کیانیان، مادها، هخامنشیان، اشکانیان، کوشانیان، ساسانیان، یفتلیان و دولتهای بعد از اسلام چون طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، غوریان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ملوک کرت هرات ، تیموریان ماورا النهر وهرات، بابریان هند، صفویان ایران، ازبکهای ماورا النهر ودولتهای افغانستان پیوند ناگسستنی دارد. یکی ازمهمترین پیامدهای ورود اسلام باین سرزمین، شکلگیری تدریجی وحدت دینی و وحدت رسم الخط نوشتاری زبانهای عربی وفارسی و فرهنگ اسلامی درخراسان بود. تاجیکان از همان آغازپیروزی دین اسلام، بحیث بزرگترین کتله قومی خراسان وماوراالنهر درتشکل وغنامندی ارزشهای فکری، فقهی، روحی وروانی دین اسلام نقش برجسته ای راایفا نموده اند. ازین رو برای ما مطالعه مفصل ورود اسلام باین سرزمین و شکل گیری مذاهب مختلف عقاید دینی وظهورمتفکرین، فقیهان، فلاسفه، محدثین وعلمای ذبده درعرصه های مختلف حیات در قلمرو خراسان بزرگ که باوسایل فکری وفرهنگی این قوم خردپرورهمراه بوده است، اهمیت بسزایی دارد.
تاجیکان از آغاز تاریخ خویش روابط اجتماعی وفرهنگی خودرا با مردمان همجوار طوری تنظیم کرده اند که در آن روحیه سازگاری، همکاری وتساند وفعالیتهای سازنده مظهر اندیشه های نیکو کارانه وترقی خواهانه آنها بوده است. مبارزه مردم تاجیک چه در جهان باستان وچه بعد از هجوم اعراب به سرزمین عجمیان، گبران وپارسها بسیار برازنده بوده وجهت معین اجتماعی داشته است.
پس از آنکه تاجیکان بعد از سالها فشارسیاسی بخاطر هویت دینی(زردشتی) شان درنزد خلافت اسلامی، خود باراه اندازی قیامهای ملی درخراسان تابغداد توانمندی سیاسی ونظامی را در بر اندازی خلافت فرورفته درتجمل وعیاشی امویان وبقدرت رسانیدن عباسیان وتاسیس دولتهای ملی بدست آوردند، کاربرد نام "تاجیک" رابرخویش از سر گرفتند، اما بیشتربعوض نام تاجیک اصطلاح فارسیوان- فارسی زبانان ویا خراسانیان به ایشان اطلاق میگردید. کاربرد این اصطلاحات از سوی خلافت اسلامی به مردمی صورت میگرفت که علاوه بر راه اندازی تغیرات در تعویض قدرت خلافت از امویها به عباسیها، حضور پر قدرت فکری و فرهنگی درنزد خلفای اسلامی مثل خانواده های برمکیان بلخ وآل سهل مروزی وچهره های منفرد علمی واجتماعی داشتند. اهمیت این گفته از خطابه خلیفه منصور عباسی پیداست که دریکی از خطابیه های خود بمردم کوفه گفته بود:"ای اهل کوفه! بخدا ما مغلوب ومظلوم واز حق خویش محروم بودیم، تاآنکه خدا خراسانیان راآماده کارزار نمود، آنها حق مارا زنده وراه مارا هموار وچراغ دولت مارا روشن کردندوآنچه را شما انتظار داشتید، ایشان برای ما میسر گردانیده، وخلیفه از بنی هاشم به دلخواه شما مقرر کردند. خراسانیان شمارا رو سفید ودربرابرشامیها فاتح وغالب ساخته اند."(46)
عده ای از وزراء وارباب سیاست تاجیک تبار بخصوص ازخانواده برمکیان بلخ که از برمک پدر این خانواده دربلخ در آتشکده نوبهار خدمت میکرد، تاپسرش خالد که در قیام ابو مسلم خراسانی نقش فعالی داشت، ودر دربار خلیفه منصور عباسی در ساختمان شهر بغداد اشتراک مثمری نمود، بخوبی آشکارمیگردد. اولاد خالد هر یک یسا بن خالد، فیض بن یساوجعفر بن یسا بحیث وزیران دربار خلافت واشخاص مهم در اداره حکومات امارت اسلامی وخراسان بوده اند.
در زمان خلیفه هارون الرشید یسا وپسران او از عربستان تاترکستان را اداره میکردند. عاقبت هارون الرشید به نفوذ اینان در مملکت رشک برد، تعصب ملیش جوش زده وترسید، که عجب نیست اینها کار ابو مسلم خراسانی را ادامه داده، باز یکبار دیگرخاندان خلافت را عوض کرده از عباسیان به علویان برگردانند. در نتیجه ایران، خراسان وماوراالنهر رااز عربها تماماً پاک کنند. باهمین تشوش وملاحظه، به بهانه یک مسئله خانواده گی در سال 187 هجری (803 ) میلادی همه برمکیان راکشته ومال وملک شان را مصادره نمود. برای کشته شدن برمکیان تمام مملکت ماتم گرفت، وشاعران ونویسنده گان مرثیه ها سرودندوسوگنامه ها نوشتند. برای خاموش کردن این تظاهرات عمومی، هارون الرشید یک شاعر را کشت وچند نفر شاعر ونزدیکان برمکیان را جزای سخت داد.(47) برخوردهای نا هنجاروناسپاسی خلافت نسبت به فداکاری شخصیتها وخانواده های معرفت پرور خراسان منجر به بروز بی اعتمادی آنها نسبت بدستگاه خلافت گردید، و به قیامها وخیزشهای ملی انجامید که در نتیجه موجب شکل گیری دولتهای ملی فارس وتاجیک مثل طاهریان، صفاریان وسامانیان در پهنه ایران، خراسان وماوراالنهر گردی
پس از سقوط امپراتوری سامانیان که تاجیکان برمسند رهبری آن قرارداشتند، عمدتاًقدرت سیاسی در خراسان به اختیار ترکها و مغولها قرار گرفته است، اما زبان وفرهنگ اداره، آموزش، تجارت ، لشکرو معاشرتهای اجتماعی آنها همان زبان بومی اکثریت خراسان یعنی فارسی دری بود. باسرازیرگردیدن مغولهادرقرن سیزدهم برماوراالنهروخراسان که باامواج آوارگیهای اهل علم ودانش توام بود، هندوستان به بزرگترین حوزه علمی وادبی زبان فارسی وشکل گیری فرقه های دینی وتصوفی مبدل گردید که نمونه های بارز آن رامیتوان درفرهنگنامه ها وتذکره های دانشمندان این دوره ودرآرشیفها وبایگانی های فرهنگی هندوستان، خراسان وماوراالنهردریافت. این مسئله عامل مهم رشد روند تاریخ وانکشاف اجتماعی وفرهنگی درمنطقه میگردید. کار آفرینی فکری و فرهنگی این مردم مقام ایشان رادر نزد سایر ملل گیتی ممتاز وقابل حرمت بار آورده ومیراث فرهنگی آنها درمیان همه ملل جهان بخصوص قلمرو اسلامی مروج روان برادری وهمزیستی مسالمت آمیزبوده است. بقول دکتر کبیر رنجبر "ملت دری زبان(تاجیک)با گذشته تاریخی وتکاملی خود زمینه پیشرفت خلق وقبایل پشتو رافراهم ساخت. وی میافزاید: "در قبایل پشتوی افغانستان امروز تا تهاجم مغولها به افغانستان وهند مناسبات اجتماعی، اقتصادی جامعه های اولیه قبیله ای مسلط بود، در حالیکه ملتهای همسایه آنها که عمدتاًدری زبانان(تاجیکها)بوده اند، این مرحله را مدتها قبل پشت سر گذاشته ودر میان آنها شیوه تولید پیشرفته فیودالی حکمفرما بود...و قبایل پشتو از جامعه اولیه بدون عبور از دوران بردگی به نظام فیودالی رسیدند.(48) بدینترتیب خلق تاجیک در قدیم وملت تاجیک در حال حاضر راه دور ودرازی راپیموده است، تا بمرحله ای از رشد وتکامل اجتماعی، تاریخی وملی وفرهنگی خود دست یافته است. تاجیکان مردم اهل رزم وبزم، شعروموسیقی، موجد لطایف شادیبخش ومروج همزیستی گروههای اجتماعی هم وطن درگستره جغرافیایی سازمانی بنام"قلمروسیاسی دولت هستند.
هرچند دولت ملی سامانیان در سال378 هجری(999 )م. بوسیله ایلخانیان ترک تباردر بخاراپایان یافت وتاجیکان اقتدارمستقل سیاسی خود را از دست دادند، اما در تمام مدت پس از آن دانشمندان وسیاستمداران بزرگی درمقام رجال دوم بحیث وزیر ودبیربرای استحکام دولت وآبادی مملکت ورشد فرهنگ و زبان فارسی دری وگسترش آن درپهنه آسیا از دربار خلافت عثمانی تادربار دهلی خدمت نموده اند، که قرار ذیل اند: خانواده برمکیان بلخی، خانواده آل سهل مروزی در دستگاه خلافت بغداد. خواجه ابو نصر مشکان دبیر سلطنت غزنویان، خواجه نظام الملک توسی وزیر اعظم دوره سلجوقیان، خانواده جوینی درعهد حکومت مغول، بخصوص خواجه شمس الدین محمد جوینی مرد صاحب دیوان وبرادرش عطاء ملک جوینی مولف "تاریخ جهانگشای جوینی". وغیره
زمانیکه به تاریخ مینگریم، درمیابیم که بعد از سقوط دولت سامانیان در بخارا حاکمیت سیاسی خراسان وماوراالنهر عمدتاً بدست ترکها افتاد، وبرای رونق ادبی زبانهای ازبکی وترکی امکانات فراوانی فراهم آمد. اما خود ترکان ازین امکانات نتوانستند دررشد وانکشاف زبان خویش استفاده دلخواهی کنند. درین دوره بعضی ازفارسی گویان ترک تباراز فرمان سلطان حسین بایقراء میل به زبان فارسی دری داشتند. چنانچه علیشیر نوایی بزرگترین سر قافله زبان ازبکی مینویسد: "طرفه تر اینست که بر خلاف چنین ترغیب وتلقین واحساس وتحسین پادشاه سخندان، قاعده متابعت وموافقت را فراموش کرده وجاده نافرمانی وذلالت را پیش گرفته بسیارشان، بلکه همه شان به فارسی مایل شدند." (49) اینکه محمد علی شاعر ازبک میگوید: "سنتها ورسمها، نیرو وجاذبه خاصی دارند وحتی خلل ناپذیرند. دراثر همین سنتها بود که تاثیر زبان فارسی- تاجیکی در ترکستان تا عصر20 تغیر نکرد" خود ناشی ازیک ولوله احساساتی بوده وریشه ای درسرعت زبان فارسی وکندی ادبیات ترکی ندارد. در حالیکه خیلی از حلقات قوم گرا درماوراالنهر مثل مرز بندیهای سیاسی اتحاد شوروی، تصرفاتی درحوزه زبان وادبیات وشخصیتهای برجسته علمی وادبی نیز نموده، از رودکی تا ابن سینا ومولوی راترک نامیده اند. در صورتیکه ایشان ترک میبودند، پس چراآثار خود را بزبان ترکی ایجاد نکرده اند. مولانا جلال الدین محمد بلخی که هرگزباین انتسابها باور نداشته است، باینعده افراد میگوید:
تو ماه ترکی ومن اگر ترک نیستم دانم من آنقدر که به ترکیست، آب، "سو"
بالاخره اینکه چرا زبانها وادبیات اقوام برادردرین پهنه آسیا پیش رفته یابرعکس نتوانسته اند جایگاه زبان فارسی را احراز نماید، انصافاً نباید زبان وادبیات فارسی دری را مجرم ومقصر دانست. شاید سبب اصلی روی نیاوردن ادیبان این زبانها در چگونگی سنتها ی زبانی یا معیارهای نفوذ و پذیرش اجتماعی زبانهای موردنظر نهفته باشد. تاجیکها بافرهنگ باوری ایکه داشته اند، کمترمورداعتمادقلدران تاریخ واقع شده اند.
درکتاب تاریخنامه هرات تالیف سیفی هروی میخوانیم: "چنگیز به وارثان خودگوشزدکرد: هرتاجیک هروی رادستگیرنمائید زنده نگذارید وبرتاجیکان اعتمادنکنید که دراقلیم جهان به دلیری وکین خواستن وشبروی وکمین خواستن برسرآمده اند...(50)
جالب خواهد بود تا این سروده خواجه شمس الدین را که به "اباقاآن" پسر هلاکو اهداءنموده واز کوششهای فراوان این مردبا تدبیر در راه تربیت شهزاده گان مغولی واداره عادلانه کشور خبر میدهد، بخوانیم:
یا ترا من وفا بیا موزم یا زتو من جفا بیاموزم
یا جفا، یا وفازهردو یکی یا بیاموز ، یا بیاموزم
نظر بقول مولف "روضه الصفا" باری اباقاآن در مجلس شراب با خواجه شمس الدین نشسته بود، با نوک کارد گوشتی را که مسلمانان نمیخورند(شاید گوشت خوک) را به او تقدیم کرد. او گرفت، بعد از اتمام مجلس به نزدیکان خود گفت که "این تازیک (تاجیک) عجب مرد هوشیاریست، من قصد کرده بودم که اگر آن گوشت را نگیرد، با همان کارد شکمش را چاک کنم." بالاخره ارغون- پسر ابا قا آن در سال683 هـ.ش- 1285 م. خواجه شمس الدین محمد را با برادر وپسرش به قتل رسانید.(51)
درپایان این بحث آنچه شایان تذکراست اینکه، تاجیکان ازلحاظ سازمان اجتماعی وفرهنگی دارای درجه بلند تجددگرایی، پذیرش دموکراسی ومدرنیسم وجامعه مدنی هستند واین روند ناهموارراپس ازتشکل اجتماعی شان درجامعه آریایی بصورت مستقل پیموده وهویت شفاف خودرادرمیان اقوام همزیست تثبیت کرده اند. مردم تاجیک سده هاقبل باپشت سرگذاشتن مراحلی ازتکامل اجتماعی به درجه ای ازتجارب تاریخی وپختگی رسیده اند که باگرایشهای واپسگرایانه، نژادپرستی، خشونت وزورگویی، تعصبات زبانی وفرهنگی ناسازگاربوده واین پدیده هاومنشهارا باضرورتهای عصر حاضر دمساز نمیدانند. پرورش فرهنگ سیاسی دموکراتیک، انساندوستی وهمزیستی متساهل باهمه اقوام وگروههای اجتماعی، تحقق ونهادینه شدن دموکراسی، قدرت همسوگردیدن با نیازهای جامعه جهانی، تحول پسندی، عدالت خواهی ونوعگرایی، گرایش بسوی تعددوپلورالیسم فرهنگی وسیاسی درنمونه های دولتداری کوشانیان وسامانیان درجامعه تاجیکان یک واقعیت تردید ناپذیروعینی میباشد. تاجیکان بااینکه طی هزارسال گذشته خودسنگبنای نظام سازی دولتهای بزرگ خراسان بوده وماهیت وشکل آنهارادرسایه امپراتوریهای آسیایی باکاردانی انتظام بخشیده اند، اماگاهی به خودمحوری وخودبرتربینی متوصل نشده اند. آنها درغنامندی زبان، فرهنگ وهویت خویش ازسهم مثبت نوآوران وایجادگران اقوام برادربا عزتمندی وسپاسگزاری یادکرده وبهمین نیات زبان فارسی رازبان خاص قومی خودنمیدانند وبه آن عرصه جولان ونفوذ فرهنگی منطقوی فراهم آورده وآنرابه زبان بین الاقوامی منطقه وکشور مسمی نموده اند، وآنراکلید حل دشواریها درمسایل سیاسی، فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی مردمان این سرزمین نموده اند. باآنچه گفته آمدیم واستادان عرصه تاریخ وفرهنگ چون استاد شهرانی باین واقعیتها خودآشنا هستند ومدعی اند که 90% تحقیقات خودرابزبان فارسی دری نگاشته اند خودحاکی ازتنومندی وجامعیت این زبان درعرصه فرهنگ وتحقیق است، اگردانشمندان همه اقوام برادردرغنامندی این زبان سهم گزاربوده اند، اما بی تردید سنگبنا وشیرازه ساختاری آن بدست تاجیکان فرهنگ پروربنیاد گردیده است که حقیست درخوراعتراف. ازین رو نبایست درروندهستی تاریخی وفرهنگی هرقوم وتباری برخلاف باورخود سنگ اندازی نمود واین کارشیوه علما ودانشمندان نبوده وبه نیات محافل اقتدارگرا وتمامیت خواه تعلق دارد.
پاورقیها
1- حقنظر نظروف، مقام تاجیکان درتاریخ افغانستان، دوشنبه1999،ص7
2- سعدی زاده سعید، ازتاریخ سیاسی تاجیکان افغانستان، ازکتاب "تاجیکان" آریایی هاوفلات ایران مولف میرزاشکورزاده، تهران1380،ص291
3- ولادیمیربارتولد، درباره فرهنگ آریایی های آسیای میانه، آریایی ها وفلات ایران اثرمیرزا شکورزاده، تهران1380،ص17
4- مریم میراحمدی، قوم تاجیک وهنر تاجیکی درآسیای میانه، تاجیکان درمسیر تاریخ، تهران1373،ص238
5- نجم الدین کاویانی، سخن برگرداننده برتاجیکان درقرن بیستم،ص14 تالیف سلیم ایوب زاده، نشرنیما آلمان2006(1385) 112- اکادمیسین محمد جان شکوری، معنویت واحیای ملی، ازکتاب "تاجیکان"-آریایی ها وفلات ایران، اثرمیرزاشکورزاده، تهران1380، ص19
6- م136 صص81-82 دیده شود، رحیم مسلمانیان،ص14
7- پروفیسور حقنظر نظروف،مقام تاجیکان در تاریخ افغانستان،چاپ تهران1382 ،ص20
8- رک خرده اوستا تفسیر وتالیف ابراهیم پور داود،از انتشارات انجمن زردشتیان ایران بمبئ،ایران لیک بمبئ،ص48
9- س.م. سجادیه،ص182
10- دکتر جاوید،سخنی چند...ص198
11- ولادیمیر بارتولد،تاجیکان،اندکی تاریخ،ص47
12- سید محمد علی سجادیه،تاجیکان در میسر تاریخ،ص179
13- میرزا شکورزاده،تاجیکان در مسیر تاریخ
14- رحمان اف-تاجیکان در آیینه تاریخ،از آریان تا سامان،کتاب 2 ،ص48
15- مورخ چینی مثلSeu ma tsien ومنابع چین مثل "شی-کی" و"تسین هانشو" به فصل96 کتیبه های خروشتی تالیف دکترکنو مراجعه شود.
17- گمانی وجود دارد که نام "تاشکند" در اصل "تاجکند" بوده که آن معنی شهر تاجیکان میباشد، براساس فرهنگ ستیزی وهویت زدایی هاییکه در روند تاریخ دامن زده شده است، این نام را به تاشکند،یعنی "شهر سنگی" تبدیل کرده اند. این در حالیست که سنگ وکوه به فرسنگهای طولانی از ین شهر دور واقع شده اند.
18- استاد محمد محیط طبا طبایی،در بار لفظ تاحیک وتات،ص112
19- در زبان چینی کلمه "تاشی" بعد ها از مفهوم ایرانی وتخاری تجاوزکرد وشامل هر مسلمان دیگری هم شده اس
20- رحمان اف اواز آریان تا سامان،دوشنبه 2002 ،ص95
22- کرندل مکدونالد، به اساس نظرات بطلیموس، هند قدیم، ص313
23- ا.کهزاد، آریانا،ص85
25- ح.نظروف ،مقام تاجیان در تاریخ افغانستان.
27- جاويد، عبدالاحمد، اکاديمسين دکتر، اوستا، کابل 1383 به نقل از تاريخ افغانستان، اکادمی علوم اتحاد شوروی، بخش شرقشناسی، مسکو، 1898، ص 40
28- نقل از دایره المعارف، در تالیف بیهقی،چاپ مورلی،ص746.
29- صدر الدین عینی،نمونه ادبیات تاجیک،ومعنی کلمه تاجیک، مسکو1926 .
30- ماسلوفسکی،"غلچه"،ص3
31- و. بارتولد همانجا ص59.
32- دایره المعارف اسلامی،1.
33- دکتر جلال الدین صدیقی،تاجیکان،ص229 .
34- م.میهنپرست،ص228
35- دینکر-کنزبورگ رانقل کرده،ص14
36- یعنی تاجیکها در غرب فراه وجود دارند،با ایکه آنجا دشتهای هموارست،اما تاجیکهای فراه در بخش مردم کوهستانی مطالعه شده اند
37- گوناریارینگ،اقوام ترک در افغانستان،1339 به نقل ازبرهان الدین کشککی
38- پروفیسور سلطانشاه همام،تاجیکها،ص97
39- اقتباس از مقام تاجیکان... ص20
40- میرغلام محمد غبار، افغانستان درمسیر تاریخ، ص12
41- اکادمیسین دکتر ع.جاوید،همان اثر ،ص198
42- تمدن ایران خاوری، ص116.
43- عصر اوستا، ص234.
44- همان اثر، همان صفحه.
45- عبدالغیاث نوبهار، تاجیکان افغانستان،ص220 .
46- روایت از رحیم مسلمانیان، ص23.
47- مقام تاجیکان در تاریخ افغانستان،ص23 .
48- همانجا،ص31 .
49- علامه صدر الدین عینی،معنای کلمه تاجیک،ص27
50- محسن عمر زاده،همان اثر، ص266 157- ن.کاویانی، مقدمه "تاجیکان درقرن بیستم"،ص19
51- همان اثر
اشتراک در:
پستها (Atom)
